Татар әдәбияты
Тормыш

Әдәбият кемгә кирәк?


24 октябрьда (2014) Татарстан Язучылар берлегендә әдәби берләшмә җитәкчеләренең республика семинары булып узды. Анда әдәби берләшмә җитәкчеләре Роза Хәмидуллина (“Ләйсән” Яр Чаллы), Миңзифа Әхмәтшина (“Кызыл каурыйлар”, Әлмәт) Фәтхулла Абдуллин (“Кама таңнары”, Түбән Кама), Халисә Ширмән (“Әллүки”, КФУ), Зөлфия Шәрипова (“Тукай якташлары”, Арча) һәм Резеда Шәрипова (“Гөлстан” Азнакай) һ.б. катнашты. Аларны Татарстан язучылар берлеге рәисе Рәфис Корбан, Татарстанның халык шагыйрьләре Разил Вәлиев, Равил Фәйзуллин, Мәдәният министрлыгы вәкиле Д. Хәйретдинова, язучылар Галимҗан Гыйлман, Тәлгат Галиуллин һәм башкалар сәләмләде. Берләшмә җитәкчеләре үз эшләре турында исәп-хисап ясады, яшьләрнең иҗади активлыгын үстерү буенча фикер алышты. Семинар азагында яшь иҗатчылар белән эшләүнең нәтиҗәлелеген үстерүгә юнәлтелгән резолюция кабул ителде.

Иң зур проблемаларның берсе дип татар әдәбиятына яшьләрнең аз килүе, килгәннәренең дә сыеграк булуы күрсәтелде. Язучылар берлегендә әгъза булып торучыларның күбесе пенсия яшендә икән. Бу әлбәттә, татар әдәбияты өчен бик шатлыклы күренеш түгел… Әлеге язмаларда әнә шул проблемаларга җентекләбрәк тукталмачы булам.

Әдәбият бала-чага шөгыле түгел

Эстрадада гына ул хәреф таный башлаганчы ук “йолдыз” булырга мөмкин. Әдәбиятта алай булмый. Монда ботлар озынлыгы да, түшләр ачыклыгы да берни хәл итми. Һәм язучының юк талантын компьютерда көйләп, матурлап, көчәйтеп тә булмый. Һәм роман-повестьларны да, хәтта дүртьюллык шигырьне дә фонограммага язу мөмкин түгел. Шуңа күрә, әдәби иҗатны бала-чага шөгыле кебек күзалларга кирәкми.

Әдәби иҗат – талант, осталык һәм тормыш тәҗрибәсе таләп итә торган авыр хезмәт. Монда сиңа беркем дә, бернәрсә дә ярдәм итә алмый һәм бары тик үз тырышлыгың белән генә нәрсәгәдер ирешә аласың.

Шул ук вакытта талантың, осталыгың, тырышлыгың булып әллә күпме әсәрләр язу да сиңа бернинди дә гарантия бирә алмый. Бөтен гомерен әдәбиятка багышлап, язган әсәрләренең бер тиенгә дә тормавына, беркемгә дә кирәкмәвенә тулы ышаныч белән үлеп киткән Эдгар По кебек бөек фаҗигаләре дә бар әдәбиятның.

Шуңа күрә, бик бәхетле очракта да, язучы сәнгатьнең башка төрендәгеләргә караганда, соңрак, шәхес буларак буын ныгытып, иҗат һәм тормыш тәҗрибәсе туплагач кына, таныла.

Берлек әгъзаларының уртача яше зур булу шуның белән дә аңлатыла.

Ләкин проблема бар. Яшьләр арасында әдәбиятка тартылу кимеп бара. Сәбәпләре әлбәттә күп төрле һәм аларның кайсы беренчел икәнен дә төгәл билгеләрлек түгел. Аннан соң әлеге проблема бары тик әдәбиятка гына кагылмый, ул мәдәният белән дә, сәясәт белән дә, гомумән, бүгенге тормышыбыз белән тыгыз бәйләнгән.

Рус әдәбияты

Сәбәпләрнең иң зурысы – Россия сәясәтенең әдәбиятны инкар итү юнәлешен сайлавы. Башка зур дәүләтләр, әйтик, шул ук Америка аны идеологик коралга әйләндергән бер дәвердә “иң күп укучы ил”нең әдәбияттан баш тартуы сәер күренеш. Югыйсә, совет чоры сынавын узган әзер механизмны кирәкле юнәлешкә борып кына җибәрәсе иде дә. Бәлки, аның нәкъ менә совет чоры мирасы кебек тоелуы сәбәп булгандыр… Җимерү чоры иде бит… Ә бәлки сәяси гегемоннарыбыз матди җимерек илнең байлыкларын бүлешү өчен кайнар сугыш алып барган чорда китап сәүдәсенең дә шәхси кулларга күчеп, бик уңышлы эшләүче акча станогына әверелүе сәбәпчедер…

Ничек кенә булмасын, Россия сәясәте әдәбиятка кул селтәде һәм бу зур тиражлар белән чыгып килүче калын рус журналларының да хәерчеләнүенә, ябылуына китерде. Җитди рус язучыларының китаплары аз гына тиражга калды. Аларны моңарчы тыелуда булган чит ил язучыларының китаплары күмеп китте. Әлбәттә, ашык-пошык тәрҗемә ителгән ул китапларның сыйфаты чамалы иде. Ләкин алар йотылып торды. Алар фонында рус нәширләренә үз язучылары бөтенләй кирәксез булып тоелды һәм кичәге классикларның күбесе төшенкелеккә бирелде. Ә яшьрәкләр яңа дулкынга җайланып, беркаптырмалы детективлар, ужастиклар язды һәм… уңыш яулый алмады. Бары тик Стивен Кинг, Рэй Брэдбери һ.б. кебек популяр язучыларның мавыктыргыч, беренче карашка гади маҗара гына булып тоелган әсәрләре нигезендә җитди идеялар ятканын аңлаган авторлар гына күтәрелеп чыга алды. Моның өчен рус әдәбиятына ун ел чамасы вакыт кирәк булды. Интернетта, телевидениеда, гомумән, ил тормышында бер-бер артлы кабынып торган күңел ачу чаралары фонында рус әдәбияты үз укучыларын югалта барды. Кабат аягына басканда, иң тугры укучылары гына калган иде инде. Алар да һәртөрле сегментларга бүленгән: кемгәдер детектив кирәк, кемгәдер интеллектуаль жанр…

Россия халыклары әдәбияты

Китаплары бөтен ил буенча таралып, зур табыш чыганагы булмаганлыктан, мондый давыл аз санлы, яки дәүләтсез халыклар әдәбиятына кагылмады. Алар дөнья әдәбиятында нинди хәлләр барганын да белешеп тормастан инерция буенча талгын гына иҗат иттеләр.

Язучыларның бер ише моннан ун ел элек башланган романнары өстендә көч түкте, икенчеләре, милли идеялар белән канатланып яңа әсәрләр язды. Бүгенге көнне һәм киләчәкне бәяли алмаганлыктан, ул әсәрләрнең күбесе тарихи темаларга иде. Замана болгавыр, иртәгә нәрсә көткәнен белеп булмый, ә тарихи каһарманнар – изге, аларны һәр дәвергә яраштырып була. Өченчеләре исә язылып бетә язган әсәрләрендәге коммунизм тәгълимәтләрын дини идеяларга алыштырырга тотынды.

Әлбәттә, рус телендәге ялтыр тышлы чит ил китапларын кулына тотып карамаган язучы булмагандыр. Качып-посып кына, әлбәттә. Тирә-якта шымчы юклыгына тирән ышангач кына. Бу инде лоторея уены сыман иде. Кемгәдер типография станогы янында ашык-пошык тәрҗемә ителгән тозсыз язмалар эләкте һәм бу аларда:”өч тиенгә дә тормаган әсәрләр” дип гомер буена сөйләп йөрерлек нәфрәт уятты. Кемгәдер яхшы әсәрләр туры килде һәм “карале, болай да язып була икән бит!” — дип уйланырга мәҗбүр итте.

Мондый күренешләр татар әдәбиятын да читләтеп үтмәде. Безнекеләргә ялтыр тышлы китапларның яхшыраклары күбрәк эләктеме, талантлары зуррак, карашлары киңрәк булып чыктымы заман агышын тизрәк тоеп алдылар. Һәрхәлдә, бүтән милләт язучылары коммунизмны сүгеп ятканда, безнекеләр инде “Кол”, “Гонаһ”, “Курку”, “Хыянәт” һ.б. кебек бер куркусыз дөнья аренасына алып чыгарлык әсәрләр иҗат итә алды. Ләкин бюрократлыктан арыналмаган, табыш алуга исәп тотмаган китап нәшрияты мондый әсәрләрне аерып алалмады.

Җитмеш ел буе тыелып килгән чит ил әдәбиятына омтылу татар укучыларында да көчле иде. Зур табыш китермәү сәбәпле, аларны татар теленә тәрҗемә итүче табылмагач, рус телендә генә укырга мәҗбүр булдылар. Һәм алар да нәкъ язучылар шикелле үк “карале, болай да язып була икән” — дип уйлады. Чит ил әдәбияты һәм соңрак калкып чыккан рус язучылары фонында үзебезнекеләр онытылыбрак калды. Өстәвенә, чит язучыларның китаплары даими рәвештә чыгып тора, берсен укып бетерүгә икенчесе, аннан өченчесе… Ә татар ни өчендер ашыкмый… Шул рәвешле татар әдәбияты бик күп укучысыннан колак какты.

Татар әдәбияты

Ләкин татар әдәбиятына тартылу көчле иде әле. Моның иң төп сәбәбе – мөстәкыйльлек яулау, милли хисләрнең үткенлеге һәм якты ышаныч белән сугарылган патриотизм. Һәм әлбәттә, шушы мөсәкыйллекне яулауда язучыларыбызның башлап йөрүе. Алар үз әсәрләре белән дә, һәртөрле сәяси чараларны әйди белүләре белән дә һәрвакыт халыкның игътибар үзәгендә булды, аның рухын ныгытып, күңеленә канат куйды. Максатка ирешү хакына күпләре гомерен корбан итәргә дә әзер иде. Язучы белән халык бербөтенгә әверелде. Моның югары сүзләр белән уйнау түгеллеген ул чорларның шаһиты булган һәркем дәлилли ала.

Әлбәттә, шул рәвешле дәвам итәргә мөмкин иде. Әдәбиятны үстерергә, татар китапларын бөтен Россия буйлап таратырга, чит илләргә чыгарырга һәм дөнья әдәбиятының күренекле вәкилләрен үзебезчә яңгыратырга. Ул очракта әдәбият көчәер, тернәкләнер, татарны туплаучы һәм Татарстанның бөтенлеген саклаучы зур көчкә, мәгълумәти дәвердә тоткарлыксыз эшли алучы идеологик коралга әверелер иде.

Һәм сәнгатьнең башка төрләре дә яңа киңлекләр яулый алыр иде. Ни генә әйтсәң дә, мәдәният үсеше турыдан туры әдәбиятка бәйле. Әдәбияты мөшкел халыктан, әйтик, хөр театр көтеп булмый.

Ләкин андый хәл күзәтелмәде. Власть әһелләренең аңын башка мәшәкатьләр томаладымы, әллә инде мондый коралның чит-ят кулларга күчү мөмкинлегеннән курыктылармы, я булмаса һәрнәрсәне нәкъ үз вакытында тоеп чик куярга күнеккән үзәк басымына юлыктылармы, бүтән сәбәпләр булдымы – билгесез.

Әмма Татарстан сәясәте дә Мәскәү юнәлешен алды һәм әдәбияттан йөз чөерде. Укучылары бихисап булган рус әдәбияты өчен бу сәясәт вакытлы авырлык тудырса, татар әдәбияты өчен фаҗига дәрәҗәсендә иде.

Дәшмәвең — алтын инде…

Бу терсәкне тешләргә омтылу да, үткәннәрдән кер эзләү дә түгел. Бу хөкүмәт алдында ялварып хәер сорашу да түгел. Үз дәрәҗәсен белгән хакимият әдәбият белән яхшы мөнәсәбәттә булырга тиеш.

Әлбәттә, халкы өчен, яки әдәбият өчен җанын кызганмаган хакимият язучыга сыңар хикәя дә язып бирә алмый. Әмма ул әсәрләрнең нәкъ үз вакытында һәм тиешле күләмдә таралуын тәэмин итә ала. Бу – зур нәрсә.

Бер генә мисал. Заманында яшүсмерләр егылып ятып Гарри Потерны укыды. Рус телендә, әлбәттә. Аның турындагы һәр китапны көтеп алдылар. Хәзер күз алдына китереп карагыз, әгәр Роулингның чираттагы китабы, рус телендә дөнья күргәнче үк татарча басылып чыкса?.. Әлбәттә, укыр иде аны татар баласы. Һәм татарча белмәгән яшьтәшләре арасында бераз горурлык хисе дә кичерерләр, һәрхәлдә, үз телебезгә, халкыбызга икенче сортлы итеп карау булмас иде.

Ә язучыларыбызның әсәрләре төрле телләргә тәрҗемә ителеп, дөнья әдәбиятының бер вакыйгасына әйләнсә?

Кайда инде безнең татарга?!” — дип каршы төшүчеләр булачагын тоеп торам. Ләкин бит бер генә әсәрнең дә тәрҗемә ителеп, дөнья укучысы карамагына чыга алганы юк. Дөнья аренасына чыгарылган йөз язучының нибары берсе уңыш китергән очракта да, бу әдәбиятның, телнең, милләтнең, республиканың абруен күтәрерлек күренеш булыр иде кебек.

Хакимият дәрәҗәсендә хәл ителә торган проблемаларның тагын берсе – язучының статусы. Белүемчә, бездә “язучы” дигән профессия юк. Димәк, язучының социаль статусы да юк. Син хәтта әллә нинди гениаль әсәрләр иҗат итсәң дә рәсми статусың юк, дәүләт өчен өч тиенлек дәрәҗәң дә юк, дигән сүз. Шушы хәлдә иҗат һәм яшәү шартлары турында сүз кузгатып торуның мәгънәсе бармы икән.

Менә шуннан соң, иҗат берләшмәләренә йөрүче ул балаларга нәрсә дип әйтергә мөмкин? “Балалар, әдәбиятка килегез!”- дияргәме? Бу очракта, дәшми калуың әйбәт инде. Чөнки дәшми торган язучыдан да яхшырак нәрсә юк.

Ташламалар!

Бер китап сатып алсагыз — 5% ташлама ясала
Ике китап алсагыз — 10% 
Өч китап алсагыз — 15%
Дүрт китап — 20 % 
Биш китап — 25%

Күбрәк китап алу арзангарак төшә. Файдаланып калыгыз!

WordPress: 23.21MB | MySQL:58 | 1,000sec
Рейтинг@Mail.ru Яндекс.Метрика