Ярда язылган язмыш

Мәхәббәт биргән дәва: йөрәк яраларыннан арынырга теләп диңгез буена килгән ике кеше очраша һәм яңадан аякка басарга, яшәргә һәм яратырга өйрәнәләр. Керсез сөю турында хикәя.
***
Азат диңгез буена урнашкан кечкенә татар бистәсенә көз ахырында килеп төште. Бу якларда аны «Акъяр» дип йөртәләр иде. Өйләрнең күбесе агачтан салынган, урамнарын җил себереп тора, ә диңгез ярындагы кыяларны көзге дулкыннар өзлексез кагып юа.
Ул килгән көнне диңгез болытлар астында югалып калган иде. Томан су өстенә түбән төшкән, дулкыннар ярга кара су белән бергә озынча диңгез үләннәрен чыгара. Нарат ботаклары җилдән шыгырдый, тәрәзә йөзлекләре дерелди.
— Өйгә менә бу сукмактан барырсыз, — диде аны каршы алган Фәүзия апа. — Тик кыя янына борылмагыз. Яңгырдан соң анда бик шома.
Фәүзия апа кечкенә буйлы, ябык гәүдәле карчык иде. Башына кара ефәк яулык бәйләгән, өстендә җылы камзулы бар. Ул артык күп сөйләшми, сүзләрен үлчәп кенә әйтә.
Өй иске, әмма җылы булып чыкты. Агач идән шыгырдый, түбәләре биек түгел, почмакта мич тора. Аннан коры утын һәм көл исе килә. Бүлмәдә тимер карават, язу өстәле, китаплар белән тулы шкаф һәм чәчәкле тукыма белән тышланган кресло бар иде.
Өстәлдә Фәүзия апа бер банка карлыган кайнатмасы һәм кечкенә генә кәгазь калдырган.
«Чәйнек кухняда. Утын сарайда. Суык булса, мичкә ягыгыз. Бик күңелсезләнсәгез, миңа керегез».
Азат соңгы җөмләгә озак карап торды. Аннары кәгазьне кесәсенә салды. Ул бу урынга ялгызлыктан качып килмәгән иде. Ул эшләргә килгән иде. Һәрхәлдә, нәширенә һәм дусларына шулай дип аңлатты.
Азатка кырык өч яшь иде. Аның исәбендә алты роман, берничә әдәби премия, башка телләргә тәрҗемәләр, журнал тышлыклары һәм «заманны тирән тоя торган язучы» дигән мактаулы сүзләр бар иде.
Соңгы ике елда ул берни дә тоймый башлады. Компьютерын ачып, ак экранга карап тик утыра. Кайчак беренче юлларны яза. Алар шома, төзек, матур яңгырый. Ләкин кабат укыгач, Азат аларның чын текст түгеллеген аңлый.
Сүзләре бар.
Ә үзе юк.
Дүрт ел элек Илсөя белән аерылыштылар. Алар танышларына бу хәлне «уртак карар» дип аңлатты. Тавыш-гауга, ватылган савыт-саба, гаепләүләр булмады.
Бер көнне алар бер фатирда уянып, янәшә ятуларының ни өчен кирәклеген аңламый башладылар.
Һәм Илсөя бервакыт:
— Син гел үз китапларыңда яшисең, — диде.
Азат аңа:
— Ә син мине гел аннан чыгарырга тырышасың, — дип җавап бирде.
Аерылышудан соң ул озак вакыт гыйшык-мыйшык турында язды. Мәхәббәтне чит кешенең тәрәзәсеннән күзәтеп торгандай тасвирлады. Укучылар аның китапларын мактады. Романнарының тирәнрәк, төгәлрәк була баруын әйттеләр. Ләкин Азат анда бернинди дә тирәнлек юклыгын белә иде. Анда бары тик матур итеп сурәтләнгән бушлык бар иде.
***
Беренче тапкыр ул Айгөлне диңгез буенда күрде.
Айгөл зур соры таш янында мольберт куйган иде. Җил аның чәчләрен тузгыта, дулкын чәчрәп киндер тукымага сибелә, ә ул, бернигә дә игътибар итмичә, кисточкасын әле бер, әле икенче урынга тидерә.
Киндердә диңгез иде.
Ләкин Азат күргән диңгез түгел.
Айгөл аны караңгы яшел төс белән язган. Су астында ниндидер тере нәрсә сулый кебек. Күк зәңгәрсуланып баручы иске көмешне хәтерләтә. Ә офыкта кояш түгел, ә яктылык вәгъдә иткән нечкә сызык күренә.
Азат аны бүлдерергә теләмичә бераз читтәрәк туктады.
Айгөл башын күтәрмичә генә:
— Тагын бер минут шулай басып торсагыз, башкалар эшләгәнне карап торырга яратучы кеше дип уйлый башлыйм, — дип көлемсерәде.
— Мин карарга яратмыйм, — дип җавап бирде Азат. — Гадәттә аңларга тырышам.
— Бу тагы да начаррак.
Азат елмайды. Айгөл беренче тапкыр аңа карады.
Аңа утыз бишләр тирәсе иде. Өстендә озын су үткәрми торган куртка, муенында кара шарф, аягында иске резин итекләр. Йөзе тыныч күренсә дә, карашында саклык бар.
— Сез шул язучымы? — дип сорады ул.
— Нинди язучы?
— Фәүзия апада яшәүче. Һәр көн диңгез буена тормыш мәгънәсен югалткан кеше кыяфәте белән йөрүче.
— Минем кыяфәтем шундый икәнен белми идем.
— Күзгә ташлана.
— Ә сез диңгез белән алыша торган шул рәссаммы?
— Мин диңгез белән алышмыйм. Аны аңларга тырышам.
— Диңгез сезгә нидер аңлатырга тиешмени?
— Юк. Тик мин тырышып карый алам, шулай бит.
Ул кабат картинасына борылды.
— Азат, — дип таныштырды ул.
— Айгөл.
Аларның беренче сөйләшүе шунда тәмамланды.
Ләкин икенче көнне Айгөл тагын диңгез буенда иде.
Өченче көнне дә.
***
Бер көнне Айгөл аны остаханәсенә чакырды.
Остаханә якындагы иске йортта урнашкан иде. Эчтә скипидар, дымлы йон һәм агач исе килә. Диварларда картиналар эленгән, тәрәзә төбендә кисточкалар салынган банкалар тора. Кайбер картиналар стенага йөзләре белән борып куелган.
— Ни өчен аларны яшерәсез? — дип сорады Азат.
— Чөнки алар әле әзер түгел.
— Барысы да шулаймы?
— Күбесе.
— Ә «әзер» дигәнегез нәрсә?
Айгөл җилкәсен җыерды.
— Картинада нәрсә килеп чыкмаганын гына түгел, ә уңышлы якларын да күрә башлагач.
Азат сурәтләргә карады.
Берсендә тәрәзә янында басып торган хатын сурәтләнгән. Йөзе күренми, бары тик иңбашы, кулы һәм пыяладагы шәүләсе генә бар.
Икенчесендә буш бүлмәдә карават читенә утырган ир. Өченчесендә — давылдан соңгы яр.
— Сез кешеләрне язасыз, — диде Азат.
— Мин кешеләр киткәч, алардан нәрсә калганын язам.
Азат җавап таба алмады.
Айгөл чәй ясады. Өстәлгә бал куйды.
— Сез чыннан да берни дә язмыйсызмы? — дип сорады ул.
— Язам.
— Тик?
— Тик барысы да ясалма килеп чыга.
— Бәлки, сез артык яхшы язарга тырышасыздыр.
Азат аңа карады.
— Бу — язучыларның һөнәри чире.
— Ә мин язучыларның башка чире була дип уйлаган идем. Мәсәлән, үз сүзләреңне түгел, башкаларныкын сөйләү.
Азат көлеп җибәрде.
Аның күптән шулай иркенләп, ихлас итеп көлгәне юк иде.
Алар тәрәзә янында утырып, яңгыр тыпылдавын тыңлап, китаплар турында сөйләштеләр. Айгөл Габдулла Тукай шигырьләрен, иске тәрҗемәләрне һәм татар халык җырларын ярата икән.
Азат гомер буе бер генә китап язарга тырышып, шуңа да өлгерми калган язучылар турында сөйләде.
— Ә сез нәрсә телисез? — дип сорады Айгөл.
— Чын тормышчан нәрсә язарга.
— Тормышчан нәрсә һәрвакыт матур булырга тиеш түгел.
— Мин беләм.
— Юк, — диде Айгөл. — Сез оныткансыз.
***
Шуннан соң алар көн саен диярлек очраша башладылар.
Кайчак диңгез буенда. Кайчак Айгөлнең остаханәсендә. Кайчак Фәүзия апа йортында.
Фәүзия апа, янәсе, очраклы рәвештә кухня ишеген ачык калдыра, ә Азат Айгөл белән чәй эчәргә керә иде.
Алар кыялар буйлап йөрделәр, шома ташлар җыйдылар, китапларның азагы һәм кеше, киләчәгеңнең барыбер тәмамланачагын белә торып, бәхетле була аламы-юкмы икәнлеге турында бәхәсләштеләр.
— Барысы да бетә, — диде Айгөл бер көнне.
— тик бу аларның мәгънәсе юк дигән сүз түгел.
— Кайчагында нәкъ шуны аңлата.
Ул моны тыныч кына әйтте, әмма Азат аның тавышында зур арыганлык барлыгын сизде.
Соңрак ул Дамир турында белде.
Айгөл аның турында сирәк сөйли иде. Яратмаганга түгел, ә артык нык яратканга.
Дамир ике ел элек үлгән. Йөрәге кинәт туктаган. Иртән икмәк алырга чыгып киткән дә кире кайтмаган.
Бу хәл Айгөлнең эчендә тәмамланмаган картина булып калган.
— Шуннан соң мин «мәхәббәт» дигән сүзгә ышанмый башладым, — диде ул беркөнне.
Алар остаханә алдындагы баскычта утыралар иде. Кич салкын, наратлар арасында җил йөри.
— Ни өчен?
— Чөнки ул минем өчен бәхет түгел, ә хәвефкә әверелде. Упкынга. дамирны югалтканнан соң мин шул упкынга очтым.
Азат дәшмәде.
— Кешене яратканда, — дип дәвам итте Айгөл, — аны югалтуың мөмкин икәнен дә белгән кебек буласың. Тик югалткач, белем кебек тоелган нәрсәнең пүчтәклеген аңлыйсың. Чын югалту ул бөтенләй бүтән төрле… Хәзер һәр хис миңа киләчәктә көткән газапның башыдыр кебек тоела.
— Мәхәббәт сине беркем дә ташлап китмәвенә гарантия бирә алмый.
— Алайса, ул нәрсә бирә? Нәрсә ул?
Азат диңгезгә карады.
— Бәлки, бергә чакта бәхеткә әзер булудыр.
Айгөл елмайды.
— Син барысын да үзе югалткан кеше кебек сөйлисең.
— Мин гаиләмне югалттым. Аерылыштык.
— Бу бер үк нәрсә түгел.
— Юк. Бер үк түгел. Ләкин аннан соңгы бушлык та чын була.
Ул Илсөя турында сөйләде. Аларның бер-берсен ишетми башлавы, чын аерылышуның рәсми кәгазьләргә кул куйган көнгә кадәр үк күптән булганлыгы турында.
Кайчагында аерылышу еллар буе дәвам итә.
Кайчак ул: «Мин синең белән инде нәрсә турында сөйләшергә дә белмим», – дигән уйдан башлана.
Айгөл аны бүлдермичә тыңлады.
Азат сүзен тәмамлагач, ул:
— Син аны һаман яратасыңмы? — дип сорады.
Азат озак дәшмәде.
— Мин үземнең аның белән бергә чагымны яратам, — диде ул.
Айгөл башын какты. Ул аны аңлады.
***
Кыш җиткәч, Азат кабат яза башлады.
Башта ул блокнотына кыска җөмләләр генә теркәде.
«Диңгез юатмый. Ул бары тик кала».
«Кайбер кешеләр тормышыңа сине коткарыр өчен түгел, ә синең коткарылуга мохтаҗмы-юкмы икәнеңне аңлар өчен керә».
«Ике кеше арасындагы тынлык төрле була. Кайчагында ул стенага охшый. Кайчак ял бүлмәсенә».
Аннары битләр күбәйде.
Башта эссе, аннары хикәя, соңрак романның бүлекләре барлыкка килде.
Ул төнлә, Айгөл күрше бүлмәдә йоклаганда, яза иде. Кайчак Айгөл уянып, ишек астыннан төшкән яктылыкны күрде.
— Син тагын эшлисеңме? — дип сорый иде ул.
— Әйе.
— Нәрсә турында?
— Элегрәк аңламаган нәрсәләр турында.
Иртән Айгөл аның язганнарын укый.
Ул төзәтми, мактамый.
Бары тик кайчак:
— Монда син тере, — ди.
Яисә:
— Монда син кабат яшеренергә тырышасың.
Башта Азат үпкәли.
Аннары аңа рәхмәт әйтә башлый.
Айгөл үзе дә яңа картиналар сериясен язарга кереште.
ул картиналарда үзара якын торып та, хәтта аерылгысыз булып та, бер-берсенә кагылмаган кешеләр пәйда булды. Ачык тәрәзә янында басып торган хатын. Кулын сузарга теләп тә, кагылырга кыймаган ир. Яр буенда ике кеше — араларында дымлы ком даласы.
— Ни өчен алар бер-берсенә якын килми? — дип сорады Азат.
— Чөнки… Кайвакыт ераклык — югалтудан коткаручы бердәнбер нәрсә.
— Ә аннары?
— Аннары тәвәкәлләргә кирәк.
***
Ноябрь ахырында көчле давыл купты.
Җил яр буйлап күбекләр куды, яңгыр тамчылары һавада ятып очарга тотынды. Дулкыннар кыяларга килеп бәрелгәндә, аяк астындагы җир дә калтырый кебек тоела.
Айгөл башына капюшон кимичә, су буенда басып тора иде.
Азат аны шунда тапты. Өстендәге курткасын салды да аның җилкәсенә япты.
— Син акылыңнан яздыңмы?
— Бәлки.
— Монда нишләп йөрисең?
— Карыйм.
— Нәрсәгә?
— Тотып булмый торган нәрсәгә.
Азат аның янына басты.
Алар берничә минут дәшми торды.
Давыл алар урынына сөйләде.
— Айгөл, — диде Азат, — сиңа бер нәрсә әйтергә тиешмен.
Ул аңа карамады.
— «Мин сине яратам» дип әйтмә.
Азат туктап калды.
— Ни өчен?
— Чөнки мин куркачакмын.
— Мин дә куркам.
— Син миннән куркасыңмы?
— Юк. Мин синең яныңда үземнең нинди кешегә әйләнүемнән куркам. Минем кабат югалтырлык нәрсәм барлыкка килде.
Айгөл күзләрен йомды.
— Мин мәңгегә вәгъдә итә белмим.
— Мин синнән моны сорамыйм.
— Мин курыкмыйча яши белмим.
— Мин дә белмим.
— Бер көнне мин уянып, моның артык авыр икәнен аңларга мөмкинмен.
— Алайса, миңа әйтерсең.
— Әгәр китсәм?
— Синең китәргә хакың бар.
Айгөл аңа борылды.
Күзләрендә әллә яңгыр, әллә яшь иде.
— Син моның мәхәббәттә аңлашу түгеллеген аңлыйсыңмы?
— Аңлыйм.
— Һәм барыбер әйтәсеңме?
— Әйе.
Азат соры диңгезгә карады.
— Синең яныңда мин үземне кабат тере итеп сизәм. Бәхетле итеп тә түгел. Көчле итеп тә түгел. Тере итеп. Һәм һәрвакыт яныңда булу өчен шул җитә.
Айгөл озак дәшмәде.
Аннары аның кулын тотты.
— Мин мәхәббәттән куркам, — диде ул. — Ләкин, бәлки, мәхәббәт — «миңа куркыныч» дип әйтә алган һәм шул сүздән соң сине ташлап китмәгән урындыр.
Азат аның бармакларын кысты.
Алар икесе дә чыланып беткәнче яр буенда тордылар.
Аннары Айгөл аңа сыенды.
Азат аны кочаклады.
Бу көчле сүзләр белән әйтелгән аңлашу түгел иде. Музыка да, матур вәгъдәләр дә юк иде. Бары тик ике кеше бар иде. һәм алар, ниһаять, куркусыз булып кыланудан туктаганнар иде.
“Мәхәббәт бәлки үз куркаклыгыңны күрсәтергә шүрләми торган урындыр”
***
Яз көне Азат кулъязмасын нәшриятка җибәрде.
Ул моңа тәвәкәлли алмыйча озак этләнде.
Кабат-кабат укыды, кайбер битләрне җуеп ташлады, аннары яңадан кайтарды. Текст артык шәхси, артык гади, укучылар аннан көткән әсәрләргә охшамаган кебек тоелды.
Анда элекке шома җиңеллек юк иде.
Анда шикләр, паузалар, уңайсыз сөйләшүләр, курку һәм тынлык бар иде.
Өч көннән соң редактор шалтыратты.
— Бу сезнең иң яхшы әсәрегез, — диде ул.
Азат тәрәзәдән соры диңгезгә озак кына карап торды.
— Ни өчен?
— Чөнки беренче тапкыр сез үзегезне үзегездән дә акыллырак итеп күрсәтергә тырышмыйсыз.
Азат елмайды.
— Бу мактаумы?
— Иң зур мактау.
Шул ук вакытта Айгөл үзенең беренче күргәзмәсенә әзерләнә иде.
Ул барысыннан курыкты: картиналарын аңламаслар, кешеләр аның көчсезлеген күрер, кемдер Дамир турында сорар, күргәзмәдән соң күңелендә тагын бушлык калыр.
— Мин булдыра алмам, — диде ул ачылышка бер атна калгач.
— Булдырырсың.
— Каян беләсең?
— Мин дә яза алмый идем.
— Тик яза башладың.
— Чөнки син миңа дөресен әйттең.
Айгөл аңа карады.
— Бу гадел түгел. Хәзер син мине кыю булырга мәҗбүр итәсең.
— Юк. Мин бары тик янәшәдә булачакмын.
Күргәзмә ачылган көнне кешеләр күп килде.
Кемдер төсләр турында, кемдер композиция турында сөйләде. Кемдер Айгөл яратмаган артык катлаулы сүзләр кулланды. Ул читтәрәк басып, су салынган бокалны кысып тотты. Шулчак аның янына бер олы яшьтәге хатын килде һәм озак кына дәшми торды.
Картинада диңгез буендагы ике кеше сурәтләнгән. Берсе диңгезгә карап тора, икенчесе бераз арттарак. Араларында ераклык бар, әмма икесе дә бер якка караган.
— Мин бу кешеләрне беләм, — диде хатын.
Айгөл сак кына елмайды.
— Чынлап та беләсезме?
— Әйе. Күп еллар элек мин дә шундый хатын идем.
Айгөл күз яшьләрен беркем дә күрмәсен өчен читкә борылды.
Азат ишек янында басып, аңа карап тора иде. Ул барсын да сизде бугай, тик янына килмәде. Бары тик янәш калды.
***
Ике елга якын вакыт үтте. Алар һаман шул бистәдә яшәде.
Җәй көне туристлар килде, көзен диңгез кургаш төсенә керде, кышын кибеткә илтүче юлны кар күмде. Фәүзия апа һаман да аларга кайнатма китерде һәм аз ашыйсыз дип шелтәләде.
Азат яңа романын тәмамлады. Айгөл яңа картиналар сериясен язып бетерде.
Алар һаман бәхәсләште. Кайчак бер-берсен аңламадылар. Кайбер көннәрдә һәркайсы үз бүлмәсенә кереп бикләнде.
Ләкин хәзер алар бер нәрсәне белә иде: якынлык ул — арада ераклык булмау гына түгел. Якынлык ул — кире әйләнеп кайта алу иреге.
Бер иртәдә алар диңгез буена киттеләр.
Җил тыныч иде. Нарат ботаклары чак кына селкенә. Су яр буенда тигез соры тасма булып ята.
Азат көндәлеген чыгарды да язып куйды:«Хәзер ни өчен язганымны беләм. Мин яратуның нәрсә икәнен онытмас өчен язам».
Айгөл янәшәсендә иске блокнотын тотып тора иде. Ул аның беренче битен ачты. Ике ел элек язылган юллар анда һаман сакланган иде:
«Мин мәхәббәттән куркам. Тик бәлки, мәхәббәт — курыксаң да, йөрәгеңне ачып сала алу сәләтедер».
Айгөл язманы кабат укып чыкты.
— Моны язган чакта бу сүзләрне кайчан да булса кычкырып әйтә алырмын дип уйламый идем, — диде ул.
— Ә хәзер?
— Хәзер дә куркам.
Азат көндәлеген япты.
— Бу гадәти хәл.
— Ләкин хәзер минем белән курку идаәрә итми. Тиеш тә түгел.
Алар диңгезгә карап янәшә басып тордылар.
Азат Айгөлнең блокнотын алды.
— Нишлисең?
— Бер нәрсә өстәп куясым килә.
Ул чиста битне ачты.
Каләмне озак вакыт кәгазь өстендә тотып торды. Аннары ике сүз язды. Айгөл иелеп карады.
«Янымда кал».
Ул берни дә әйтмәде. Бары тик Азатның кулын тотты.
Алар агач өйгә таба дымлы сукмактан бергә атладылар. Нарат агачлары арасыннан җылы тәрәзә яктысы күренә иде…
Ә мәхәббәт һәрвакыт матур сүзләрдән, ихлас вәгъдәләрдән башланмый. Кайчагында ул блокнотка язылган ике сүздән башлана. Һәм китмичә янәшәңдә калган кешедән.