«Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» хикәясенә бер караш

Татар әдәбиятында Габдулла Тукай образына мөрәҗәгать итмәгән язучыны табу кыен. Шагыйрьнең үзе әле исән чагында ук аның турында истәлекләр, тәнкыйть мәкаләләре, шигъри багышлаулар языла башлый. XX гасыр дәвамында Тукай турында дистәләгән проза әсәре, драма, публицистик хезмәтләр дөнья күрә. Әмма бу әсәрләрнең күпчелегендә шагыйрь образы идеологик кысаларга салынган, аның кешелеклеге, шикләнүләре, икеләнүләре еш кына читтә калдырылган яки бизәлгән.
Марат Кабировның «Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» хикәясе — бу традициягә карата бер төрле альтернатива. Автор Тукайны музей экспонаты, яки идеологик символ итеп түгел, ә тере кеше итеп күрсәтергә омтыла. Хикәянең үзәгендә — шагыйрьнең үлем алдындагы соңгы сәгате, аның аңындагы саташулар, истәлекләр, үз-үзе белән хисаплашу.
Бу мәкалә – әсәрнең поэтикасын, композицион төзелешен, символик системасын, шулай ук аның татар әдәбияты контекстындагы урынын билгеләргә омтылыш.

I. Жанр үзенчәлекләре: психологик драма һәм мистик притча чигендә

Хикәя жанры Марат Кабиров өчен гадәти түгел. Автор күбрәк зур формадагы әсәрләре (повестьлар, романнар) белән таныш. Әмма «Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» — кыска, ләкин бик көчле форма. Беренчедән, бу форма авторны сюжетның чикләрен сакларга, икенчедән, һәр сүзне үлчәп кулланырга мәҗбүр итә. Нәтиҗәдә — бик тыгыз, символикага бай, лиризм белән сугарылган текст барлыкка килә.

Әсәрне жанр ягыннан бер төрле генә билгеләп булмый. Анда:
Психологик драма элементлары (геройның эчке конфликты, үз-үзе белән хисаплашу);
Мистик притча элементлары (үлгән кешеләр белән очрашу, галлюцинацияләр);
Тарихи проза элементлары (чын шәхесләр, вакыйгалар, чор атмосферасы);
Әдәбият белеме элементлары (Тукайның иҗаты турында бәхәсләр, тәнкыйть).

Бу жанрлар кушылмасы әсәргә үзенчәлекле төсмер бирә, аны гади тарихи хикәядән аера. Автор укучыны шагыйрьнең эчке дөньясына алып керә, аның аңы аша чынбарлыкны күрсәтә.

II. Композицион төзелеш: җиде күренеш — җиде сынау

Хикәя структурасы симметрияле. Ул алгы сүздән, җиде төп өлештән (видениедән) һәм кыскача эпилогтан тора. Җиде саны очраклы сайланмаган — ул татар халык мәдәниятендә дә, гомумкешелек символикасында да мөһим урын алып тора (җиде кат күк, җиде көн, җиде дәрәҗә).

Һәр күренеш — шагыйрь тормышының бер ягын ача торган сынау:

1. Әтисе белән очрашу — балачак травмасы, әтисезлек, югалту авырлыгы.
2. Әнисе белән очрашу — ятимлек, назсызлык, әни мәхәббәтенә сусау.
3. «Боз ханым» белән очрашу — мещанлык, хөкем, кимсетү, үз-үзеңә шикләнү.
4. Камил Мотыйгый белән очрашу — иҗатның коммерцияләшүе, дан һәм рух арасындагы конфликт.
5. Фатих Әмирхан белән очрашу — дуслык, ярдәм, аңлау, уртак максат.
6. Тәнкыйтьчеләр, гаепләүчеләр авазлары — җәмгыятьнең аңламаучанлыгы, явызлык.
7. Кечкенә Габдулла белән очрашу — үз-үзеңне кабул итү, балачак өметләрен аклау.

Композиция диалектик үсештә бирелгән: беренче күренешләрдән ахыргысына таба салкынлык, авырту, икеләнүләр аша яктылыкка, кабул итүгә, мәхәббәткә бару күзәтелә.

III. Символик система: салкынлык — яктылык оппозициясе

Хикәянең иң көчле якларының берсе — аның символикасы. Үзәктә салкынлык образы тора. Ул әсәрне башыннан ахырына кадәр үтә:
Физик салкынлык — хастаханә палатасы, авыру тән, ютәл.
Психологик салкынлык — кешеләрнең мөнәсәбәтендәге бозлык, аңлашылмаучанлык, битарафлык, гамьсезлек.
Метафизик салкынлык — боз ханым образы, үлем сулышы.

Салкынлык — ул Тукай тормышының даими юлдашы. Ул кечкенә вакытында ишек төбендә туңганда ук аңа ияреп керә. Үпкә авыруы — шул салкынлыкның физик чагылышы. Язучы салкынлыкны тормышның кырыслыгы, рәхимсезлеге, ятимлек символы итеп ала.

Әмма салкынлыкка каршы яктылык тора. Ул аеруча соңгы күренештә ачык чагыла — «нур сукмагы», буйлап кечкенә Габдулла йөгерә. Яктылык — ул өмет, ярату, кабул итү. Ул салкынлыкны эретергә сәләтле. Тукайның бөтен тормышы — салкынлык белән яктылык арасындагы бәрелеш. Һәм финалда яктылык җиңә.

Шулай ук боз ханым образы аерым игътибарга лаек. Бу — коллектив образ. Анда үги ана Шәрифәнең, әдәби тәнкыйтьчеләрнең, гомумән, шагыйрьне аңламаучы, хөкем итүче көчләрнең чагылышы. Боз ханымның тавышы — ул «килмешәк», «артык кашык», «беркем түгел» дигән сүзләрнең чыганагы. Ул Тукайны юкка чыгарырга тырыша. Ләкин шагыйрь аны җиңә — үз сүзе, үз иҗаты, үз хаклыгы белән.

IV. Тарихи шәхесләр образлары: документаллек белән художество арасында

Марат Кабиров хикәядә берничә чын тарихи шәхесне сурәтли. Бу — Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимов, Камил Мотыйгый. Һәрберсе укучыга таныш, ләкин М. Кәбиров аларга яңача карый.

• Фатих Әмирхан — дус, терәк, ярдәмче. Аның образы иң җылысы. Автор аның белән Тукай арасындагы чын мөнәсәбәтне төгәл күчергән — бу аларның бергә гәзит чыгаруы, бер бишмәт киеп йөрүләре, бер-берсенә ярдәм итүләре. Фатих — ул салкынлык эчендәге җылылык учагы.
• Галимҗан Ибраһимов — оппонент. Язучы алар арасындагы әдәби бәхәсне яңадан тергезә. Икесе дә үзенчә хаклы. Галимҗан — ул «югары әдәбият», «матурлык» өчен көрәшүче. Тукай — «халыкчанлык», «актуальлек» өчен. Алар арасындагы диалог — бу ике эстетик позициянең бәрелеше. Автор берсен дә хөкем итми, ә аларны аңларга тырыша.
• Камил Мотыйгый — иң катлаулы образ. Ул — нәшир, меценат, әмма шул ук вакытта Тукайны «ачучы» булып күренергә теләүче. Аның сүзләрендә ихласлык та, рия да бар. Ул үзен «остаз» итеп күрсәтә, әмма чынлыкта ул — коммерция вәкиле. Тукай аңа каршы килә: «Син мине ачык диңгез уртасына ыргыттың». Бу — иҗат белән бизнес арасындагы бәрелешнең символик чагылышы.

Тарихи шәхесләр белән эшләү — авторның зур осталыгын күрсәтә. Ул документаль фактларны художество сурәтләү белән оста бәйли.

V. Тел һәм стиль: лиризм белән драматизм кушылмасы

Хикәянең теле — аның иң көчле якларының берсе. Кабиров прозасы лирик, ул шигърияткә якын. Әсәр ритмлы, анда кабатлаулар, параллелизмнар, метафоралар еш очрый. Мәсәлән, «пычкы» образы — ул авыруның сулышын кисүче газап. Бу образ берничә тапкыр кабатлана, төрле вариацияләрдә бирелә.

Авторның теле заманча, әмма ул Тукай чорына хас булган сулышны да саклый. Архаизмнар юк диярлек, әмма телнең бөтен төзелеше аша үткән гасыр атмосферасы сизелеп тора. Бу эффектка автор детальләр (киемнәр, интерьерлар, кешеләрнең үз-үзен тотышы) аша ирешә.

Диалоглар фәлсәфи бәхәсләр рәвешендә бирелгән, әмма аларда абстракция юк. Һәр сүз — геройларның характерыннан, тормыш тәҗрибәсеннән, дөньяга карашыннан чыгып әйтелә. Бу диалоглар драматургик осталыкны таләп итә, һәм автор аны күрсәтә.

VI. Әсәрнең төп идеясе: Сүз — салкынлыкны җиңүче көч

Хикәянең үзәгендә бер сорау тора: ни өчен яшәргә? Авырлык, сызлану, ялгызлык белән тулы тормышның мәгънәсе нидә? Тукайга бу сорауны иң ахырда кечкенә Габдулла бирә. Җавап — аның сүзендә.

Тукай: «Безне ишеттеләр. Без дәшми калмадык. Безнең кычкыру сүзгә әверелде, шигырьгә, халык күңеленә керде», — ди. Бу — әдәбиятның мәгънәсе, иҗатның аклавы. Әгәр син дәшсәң, сине ишетәләр. Әгәр син язсаң, синең сүзең кала. Һәм ул салкынлыкны, ялгызлыкны, үлемне җиңә ала.

Автор шулай ук кичерү темасын күтәрә. Тукай үзен рәнҗеткәннәрне кичерә. Ул әтисен, әнисен кичерә. Ул тәнкыйтьчеләрен кичерә. Камил Мотыйгыйны да кичерә. Кичерү — ул көчсезлек түгел, иң зур көч. Ул салкынлыкны эретә, яктылыкка юл ача.

VII. Кимчелекләр һәм бәхәсле мизгелләр

Әсәрнең көчле яклары күп, әмма берничә кимчелекне дә билгеләргә кирәк.
Беренчедән, дидактизм. Мәсәлән, әнисенең сүзләре кайвакыт вәгазьгә охшап китә. Әтисенең «кешеләрне гафу ит» дигән өндәве дә кабатланып тора, бу аны беркадәр пафослы итә.

Икенчедән, композициянең катлаулылыгы. Җиде күренеш — ул күп. Кайбер укучылар өчен бу күп төрле образлар арасында югалу куркынычы тудыра. Аеруча Галимҗан белән бәхәс эпизоды башкаларга караганда озынрак, ул аерым тоелып кала.

Өченчедән, символларның артык кулланылышы. Салкынлык, боз, ут, яктылык — бу символлар бик еш очрый. Кайбер урыннарда алар артык ачык бирелгән, укучыга «үзе аңлау» өчен урын калмый.

Ләкин бу кимчелекләр әсәрнең гомуми тәэсиренә зыян китерми. Алар авторның осталыгына, фикер тирәнлегенә комачауламый.

VIII. Әсәрнең татар әдәбияты контекстында урыны

«Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» — ул татар прозасының үсү юнәлешен күрсәтүче әсәр. ХХ гасыр дәвамында татар әдәбиятында Тукай образы күп тапкырлар кулланылды. Ләкин бу күбесенчә идеологик, яки ностальгик планда иде. Кабиров исә Тукайны кеше итеп күрсәтә. Ул аның авыруын, куркуын, икеләнүләрен, әмма шул ук вакытта көчен, рухи байлыгын ача.
Бу якынча XX гасыр башындагы «Тукайны кешелекле итү» традициясен дәвам итә (мәсәлән, Фатих Әмирханның, Галимҗан Ибраһимовның язмалары). Ләкин Кабиров бу традицияне заманча психологизм, мистик элементлар, фәлсәфи диалоглар белән баета.

Шулай ук әсәрне татар постмодернизмы контекстында карарга мөмкин. Анда тарихи шәхесләр, документлар, әдәбият белеме, автор уйлап чыгарган ситуацияләр кушыла. Бу — заманча прозаның характерлы үзенчәлеге.

IX. Әсәрнең психологик әһәмияте

Хикәяне психологик планда анализлау аерым кызыклы. Тукайның балачак травмалары (әтисезлек, ятимлек, үги ана рәхимсезлеге) аның шәхесен формалаштырган. Автор бу травмаларны төгәл күрсәтә: салкын ишек төбендә туңу, «артык кашык» булу, беркемгә кирәксезлек хисләре.
Әмма Тукай бу травмаларны иҗат аша эшкәртә. Ул аларны шигырьләргә, әкиятләргә, мәкаләләргә әйләндерә. Бу — психологик саклану механизмы. Автор аны бик төгәл ача.

Иң мөһиме — үз-үзеңне кабул итү темасы. Тукай соңгы күренештә үз балачагын кочаклый. Ул кечкенә Габдуллага: «Мин сине яраттым, мин сине исән калдырдым», — ди. Бу — үз-үзеңне җиңү, үз тарихыңны кабул итү. Безнең барыбызның да моңа мохтаҗлыгы бар.

X. Йомгак

Марат Кабировның «Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» хикәясе — татар әдәбиятында мөһим вакыйга. Ул Тукай образына яңача карый, аны кешелекле, тере, газаплы, әмма көчле итеп күрсәтә. Әсәрнең көчле яклары:

• Тирән психологизм;
• Бай символика;
• Төгәл тарихи фон;
• Фәлсәфи диалоглар;
• Заманча тел;
• Көчле эмоциональ тәэсир.

Әсәрнең берничә кимчелеге бар (кайбер урыннарда дидактизм, символларның артык кулланылышы), ләкин алар аның гомуми көченә комачауламый.

«Мәңгелеккә сәфәр алдыннан» — ул Тукайга мәхәббәт белән язылган әсәр. Ул шагыйрьнең һәйкәленә түгел, аның тере кешелегенә багышланган. Һәм бу — аның иң зур кыйммәте.

Әсәр татар укучысына гына түгел, ә башка милләт кешеләренә дә кызыклы булыр. Ул гомумән, шәхеснең үз язмышы, үз иҗаты, үз балачагы белән хисаплашуы турында уйларга этәрә. Ул универсаль. Ул бүгенге көндә дә актуаль. Чөнки салкынлык, ялгызлык, аңлашылмаучанлык — алар 1913 елда гына түгел, бүген дә бар. Һәм яктылыкка ышаныч — ул һәрвакыт кирәк.

Гөлназ Галләмова

Әдәбичят белгече, тәнкыйтьче

Филолог, әдәбият белгече, тәнкыйтьче, блогер. Мәскәүдә яши.