3-4 яшьлек балалар өчен хикәяләр

3-4 яшьлек балалар өчен хикәяләр — нәниләрнең дөньяны танып белүендә иң йомшак һәм иң мөһим баскыч. Бу яшьтә бала сүзләрне тиз эләктерә, хисләрне аера, әкият һәм хикәя геройлары белән бергә шатлана, борчыла, гаҗәпләнә. Кыска, җылы һәм аңлаешлы сюжетлы хикәяләр сабыйның хыялын уята, телен баета, әти-әни белән бергә укуның кадерле мизгелләренә әверелә. Әни яки әби тавышы белән сөйләнгән гади генә хикәя дә бала күңеленә гомерлек яктылык булып уела.

Константин Ушинский. «Җил һәм кояш»

«Җил һәм кояш» — Константин Ушинскийның гыйбрәтле хикәясе. Анда Кояш белән ачы төньяк җилнең кайсысы көчлерәк булуы турында бәхәсе сурәтләнә. Хикәя кешеләр белән аралашканда ачу һәм көч куллануга караганда, йомшаклык, сабырлык һәм яхшы мөгамәләнең нәтиҗәлерәк булуын күрәстә.

Бер көнне Кояш белән ачулы төньяк җиле кайсысының көчлерәк булуы турында бәхәсләшә башлаганнар. Озак бәхәсләшкәннәр дә, ниһаять, көчләрен зур юлдан атка атланып баручы бер сәяхәтчедә сынап карарга булганнар.
— Кара әле, — дигән Җил. — Мин аңа ничек итеп ташланам да, плащын шундук салдырып алам!
Шулай дигән дә Җил бар көченә исә башлаган. Ләкин Җил никадәр көчлерәк өрсә, сәяхәтче плащына шулкадәр ныграк төренгән. Ул начар һава торышына зарланган, әмма юлын дәвам иткән. Җилнең ачуы чыккан, ул котырынган. Бичара сәяхәтчегә яңгыр һәм кар яудырган. Сәяхәтче Җилне каргап, плащын яхшылап кигән һәм билбау белән бәйләп куйган. Шунда Җил үзе дә сәяхәтченең плащын салдыра алмаячагын аңлаган.
Кояш көндәшенең көчсезлеген күреп елмайган.
Ул болытлар арасыннан чыккан, җирне җылыткан һәм киптергән, туңып беткән сәяхәтчене дә җылыткан. Кояш нурларының җылысын тойгач, сәяхәтче җанланып киткән һәм Кояшка рәхмәт әйткән. Аннары ул үзе плащын салган, аны төреп, ияргә бәйләп куйган.
— Күрдеңме, — дигән шунда йомшак Кояш ачулы Җилгә, — ачу белән эш итүгә караганда, ягымлылык һәм яхшылык белән күбрәк нәрсәгә ирешеп була.

Лев Толстой. «Куяннар»

Урман куяннары төннәрен агач кайрысы белән туклана, кыр куяннары — көзге чәчелгән арыш һәм үлән ашый, ә ындыр куяннары ындыр табагында калган ашлык бөртекләре белән туклана.
Төн эчендә куяннар кар өстендә тирән һәм ачык күренеп торган эз калдыра. Куяннарның дошманнары күп: кешеләр дә, этләр дә, бүреләр дә, төлкеләр дә, каргалар да, бөркетләр дә аларны аулый.
Әгәр куян туры гына йөрсә, иртән аны эзләре буенча тиз генә табып тотарлар иде. Ләкин куян куркак, һәм нәкъ менә шул куркаклык аны коткара.
Куян төнлә басу-кырларда һәм урманнарда курыкмыйча йөри, туры эзләр сала. Ләкин таң ата башлау белән аның дошманнары уяна. Куян башта этләр өргәнен, аннары чаналар шыгырдавын, ирләрнең тавышларын, урманда бүренең ботакларны шартлатып йөргәнен ишетә һәм куркудан бер яктан икенче якка ташлана башлый.
Алга сикереп китә дә, берәр нәрсәдән куркып, үз эзе буйлап кире йөгерә. Тагын берәр тавыш ишетсә, бөтен көче белән читкә сикерә һәм элекке эзеннән еракка чабып китә. Тагын берәр нәрсә шакылдаса, куян кабат борылып, кирегә таба чаба һәм янга сикерә.
Яктыргач, ул ятып ял итә.
Иртән аучылар куян эзләрен тикшерә башлый. Ике катлы эзләр һәм еракка сикерешләр арасында буталып бетәләр дә куянның хәйләсенә гаҗәпләнәләр.
Ә куян хәйлә корырга уйлап та карамаган була. Ул бары тик бар нәрсәдән дә курка.

Михаил Зощенко. «Галим маймыл»

«Галим маймыл» — балаларга яхшы таныш Михаил Зощенко хикәясе. Анда циркта чыгыш ясаган бик акыллы һәм сәләтле маймыл турында сөйләнә. Ул унга кадәр саный белә һәм кирәкле санны койрыгы белән күрсәтә. Ә зуррак саннарны күрсәтергә кирәк булганда, маймыл кемнән ярдәм сорый? Ни өчен бервакыт ул башканың ярдәменнән баш тарта?
Хикәя сәләтне һәм тиз уйлый белүне мактый, ә комсызлыкны һәм хәйләкәрлекне тәнкыйтьли.

Бер клоунның бик акыллы маймылы булган.
Ул бик зирәк һәм тиз аңлый торган булган. Клоун аны санарга өйрәткән. Маймыл санап кына калмаган, кирәкле санны койрыгы белән дә күрсәтә белгән.
Клоун маймылга:
— Әйдә, кечкенә Жако, монда ничә фил күргәнеңне әйт әле, — дигән.
Кечкенә маймыл бер филгә караган да койрыгын бөгеп, аны «бер» санына охшаткан.
Аннары клоун:
— Хәзер синең алдыңда дүрт кечкенә чеби, бер әтәч һәм бер тәвә кошы бар. Аларның барысы ничәү икәнен исәплә, — дигән.
Һәр бала маймылның койрыгына карауга, кошларның ничәү икәнен шунда ук аңлый алган.
Аннары клоун:
— Әйдә, Жако, монда ничә кош һәм җәнлек күргәнеңне санап кара, — дигән.
Акыллы маймыл койрыгы белән кирәкле санны күрсәткән.
— Ә монда ничә тычкан бар? — дип сораган клоун.
Тычканнар шулкадәр күп булган ки, маймыл хәтта уйга калган.
Ул аларны санап чыккан, ләкин койрыгының шундый зур санны күрсәтү өчен җитәрлек бөгелмәвен аңлаган. Шунда ул башка бер маймылны ярдәмгә чакырган. Ике маймыл койрыклары белән бергә кирәкле санны күрсәткәннәр.
— Күрәсең, алар ялгышмаганнар! — дигән клоун. — Балалар, үзегез дә санап карагыз.
Ахырда клоун:
— Бу кәрзиндә ничә алма барлыгын санап кара. Дөрес санасаң, барлык алмаларны да бүләк итеп аласың, — дигән.
Кәрзиндә егерме алма булган.
Маймыл башта икенче маймылны ярдәмгә чакырырга теләгән. Алар икесе бергә койрыклары белән «егерме» санын күрсәтә алырлар иде.
Ләкин маймыл алмаларны башка маймыл белән бүлешергә теләмәгән. Шуңа күрә ул үзе генә кирәкле санны күрсәтүнең бер юлын тапкан. Маймыл моның өчен барлык алмаларны да бүләк итеп алган. Әгәр ул шул алмаларны ашап туймаган булса, бу чыннан да гаҗәп булыр иде!

Николай Носов. «Уйлап табучылар»

«Уйлап табучылар» — Николай Носов хикәясе. Анда Петя исемле малай белән Валя исемле кыз «Өч дуңгыз баласы» әкиятен укыйлар һәм андагы дуңгыз балалары кебек үзләренә дә йорт төзергә уйлыйлар.
Алар өстәл астында юрганнан йорт ясыйлар. Ләкин шунда көтмәгәндә соры бүре пәйда була. Ул каян килеп чыккан? Фантазиягә бай булу, теләсә нинди хәлдән чыгу юлын табу, уен вакытында чынбарлык белән уйдырманы аера белү турында сөйләүче бу хикәяне балалар белән бергә укыгыз.

Без Валя белән уйлап табучылар, һәрвакыт нинди дә булса уен уйлап чыгарабыз.
Бер көнне без «Өч дуңгыз баласы» дигән әкиятне укыдык. Аннары уйный башладык. Башта бүлмә буйлап йөгердек, сикердек һәм кычкырдык:
— Безгә соры бүре куркыныч түгел!
Аннары әни кибеткә китте. Валя:
— Әйдә, Петя, әкияттәге дуңгыз балаларыныкы кебек без дә йорт ясыйбыз, — диде.
Без караваттан юрганны алып төштек һәм аның белән өстәлне капладык.
Менә йорт та әзер булды. Без аның эченә кердек. Анда караңгыдан-караңгы иде!
Валя:
— Үз йортыбыз булуы бик яхшы! Без монда һәрвакыт яшәрбез һәм беркемне дә кертмәбез. Ә соры бүре килсә, аны куып җибәрербез, — диде.
Мин:
— Йортыбызда тәрәзәләр юк, шуңа күрә бик караңгы, — дидем.
— Берни түгел, — диде Валя. — Дуңгыз балаларының йортларында да тәрәзәләр булмый.
Мин сорадым:
— Син мине күрәсеңме?
— Юк. Ә син мине?
— Мин дә күрмим, — дидем. — Хәтта үземне дә күрә алмыйм.
Шулчак кемдер аягымнан эләктереп алды! Мин кычкырып җибәрдем дә өстәл астыннан атылып чыктым. Валя да минем артымнан иярде.
— Сиңа ни булды? — дип сорады ул.
— Кемдер аягымнан тотты, — дидем мин. — Бәлки, соры бүре булгандыр?
Валя куркып китте һәм бүлмәдән йөгереп чыкты. Мин дә аның артыннан чаптым.
Без коридорга чыктык һәм ишекне ябып куйдык.
— Әйдә, — дидем мин, — бүре ишекне ача алмасын өчен, аны тотып торыйк.
Без ишекне тотып тордык, тотып тордык.
Шунда Валя:
— Бәлки, анда беркем дә юктыр? — диде.
— Алайса, мине кем аягымнан тотты? — дидем мин.
— Ул мин идем, — диде Валя. — Мин синең кайда икәнеңне белергә теләгән идем.
— Алайса, нигә моны элек әйтмәдең?
— Мин үзем дә курыктым. Син мине куркыттың, — диде Валя.
Без ишекне ачтык. Бүлмәдә беркем дә юк иде. Ләкин өстәл янына барыбер якын килергә курыктык: кинәт аның астыннан соры бүре килеп чыкса?
Мин:
— Бар, юрганны алып ташла, — дидем.
Валя:
— Юк, үзең бар! — диде.
— Анда беркем дә юк бит.
— Ә бәлки, бардыр?
Мин аяк очларым белән өстәл янына акрын гына бардым. Юрган читеннән тарттым да шунда ук ишеккә таба йөгердем. Юрган идәнгә төште. Өстәл астында беркем дә юк иде. Без бик шатландык. Без йортны яңадан төзәтергә теләдек, ләкин Валя:
— Кинәт тагын кемдер аягыннан тотса? — диде.
Шуннан соң без бүтән «Өч дуңгыз баласы» уенын уйнамадык.

Николай Носов. «Тере бүрек»

«Тере бүрек» — Николай Носовның кечкенә һәм көлкеле хикәясе. Ул Васька исемле песи баласы һәм ике малай — Вова белән Вадик турында.
Малайлар өйдә рәсемнәрне буяп утыра. Васька комод янында була. Кинәт артларында нәрсәдер идәнгә төшеп китә. Малайлар борылып караса, идәндә бүрек ята. Алар бүрек янына якынлашырга тырышалар, әмма бүрек үзе хәрәкәтләнә башлый. Ул малайларга таба шуыша, аларны куркыта. Ахырда малайлар бу гадәттән тыш хәлнең серен ачалар. Хикәя безне сәер нәрсәләрдән артык курыкмаска һәм һәр вакыйгага акыллы аңлатма эзләргә өйрәтә.

Бүрек комод өстендә ята, песи баласы Васька комод янында идәндә утыра, ә Вовка белән Вадик өстәл артында рәсемнәр буяп утыралар иде.
Кинәт аларның артында нәрсәдер дөбердәп идәнгә төште.
Малайлар борылып карадылар һәм комод янында идәндә бүрек ятканын күрделәр.
Вовка комод янына килде, иелде һәм бүрекне алырга теләде.
Шулчак ул кинәт кычкырып җибәрде:
— Ай-ай-ай! — һәм читкә йөгерде.
— Сиңа ни булды? — дип сорады Вадик.
— Ул… ул… тере!
— Кем тере?
— Бү… бүрек!
— Нәрсә сөйлисең? Бүрек тере була аламыни?
— Үзең кара!
Вадик бүреккә якынрак килде һәм аңа карап торды. Кинәт бүрек аның ягына таба шуыша башлады.
— Ай! — дип кычкырды Вадик һәм диванга сикереп менде.
Вовка да аның артыннан диванга менде. Бүрек бүлмә уртасына кадәр шуышып килде дә туктады. Малайлар аңа карап, куркудан калтырап торалар иде.
Шулчак бүрек борылды һәм диванга таба шуыша башлады.
— Ай! Ой! — дип кычкырдылар малайлар.
Алар диваннан сикереп төштеләр дә бүлмәдән йөгереп чыгып киттеләр.
Малайлар кухняга атылып керделәр һәм ишекне үз артларыннан яптылар.
— Мин… мин китәм! — диде Вовка.
— Кая?
— Өйгә кайтам.
— Ни өчен?
— Бү… бүректән куркам! Бүрекнең бүлмә буйлап йөргәнен беренче тапкыр күрәм.
— Ә бәлки, аны кемдер җеп белән тартып йөртәдер?
— Алайса, бар да кара.
— Әйдә, бергә керик. Мин үзем белән хоккей таягы алам. Ул безгә таба шуышса, таяк белән сугармын.
— Тукта, мин дә таяк алам.
— Бездә башка таяк юк бит.
— Алайса, чаңгы таягы алырмын.
Алар хоккей таягы белән чаңгы таягын алдылар, ишекне бераз ачтылар да бүлмәгә карадылар.
— Ул кайда? — дип сорады Вадик.
— Әнә, өстәл янында.
— Хәзер мин таяк белән бер сугам! Якынрак килсен генә, әшәке бүрек!
Ләкин бүрек өстәл янында ята иде һәм бер дә хәрәкәтләнми.
— Әһә, курыкты! — дип шатландылар малайлар. — Безгә таба шуышырга курка.
— Хәзер мин аны куркытып карыйм, — диде Вадик.
Ул хоккей таягы белән идәнгә шакылдата башлады һәм кычкырды:
— Әй, син, бүрек!
Ләкин бүрек һаман да селкенмәде.
— Әйдә, бәрәңге алып, аңа бәрәңге белән ата башлыйк, — дип тәкъдим итте Вовка.
Алар кухняга кире керделәр, кәрзиннән бәрәңге алдылар һәм бүреккә ыргыта башладылар.
Ыргыта-ыргыталар, ниһаять, Вадик бүреккә тидерде.
Бүрек кинәт өскә сикереп китте.
— Мияу! — дип кычкырды нәрсәдер.
Малайлар бүрек астыннан соры койрык чыгып килгәнен күрделәр. Аннары бер тәпи күренде, ә соңыннан бүрек астыннан песи баласы үзе сикереп чыкты.
— Васька! — дип шатландылар малайлар.
— Күрәсең, ул идәндә утырган, ә бүрек комодтан аның өстенә төшкән, — дип аңлады Вовка.
Вадик Васьканы эләктереп алды да аны кочаклый башлады.
— Васька, бәгърем, син ничек бүрек астына эләктең?
Ләкин Васька берни дә җавап бирмәде. Ул бары тик мышный-мышный борын җыерды һәм яктылыктан күзләрен йомды.

Михаил Пришвин. «Балалар һәм үрдәк бәбкәләре»

«Балалар һәм үрдәк бәбкәләре» — Михаил Пришвинның балаларга һичшиксез укырга кирәк булган әсәре. Анда балаларның кыр үрдәге бәбкәләрен куркытып һәм тотып йөрүе турында сөйләнә.
Кечкенә кыргый ана үрдәк бәбкәләрен беренче тапкыр урманнан күлгә алып бара. Балалар моны күреп, бәбкәләрне башлыклары белән каплап тота башлыйлар.
Бу хәлне хикәяләүче күреп ала һәм балалардан:
— Сез бәбкәләр белән соңыннан нишләрсез? — дип сорый.
Балалар моңа җавап бирәләр. Аларның сүзләрен һәм вакыйганың ничек тәмамланганын әсәрдән белеп була.
Хикәя һәрбер тере җан иясенә сакчыл мөнәсәбәттә булырга, көчсез һәм яклаусызларны рәнҗетергә юл куймаска өйрәтә.

Кечкенә кыр үрдәге — чүрәк — ниһаять, бәбкәләрен урманнан, авылны урап үтеп, күлгә, иреккә алып барырга булды.
Яз көне бу күл еракларга җәелә иде. Шуңа күрә оя корыр өчен коры һәм уңай урынны бары тик өч чакрым ераклыкта, сазлыктагы урман эчендәге бер түбәчектә генә табып була иде.
Су кимегәч, үрдәк гаиләсенә күлгә кадәр шул өч чакрым юлны үтәргә туры килде.
Кешеләр, төлкеләр һәм карчыгалар күзенә чалынмас, бәбкәләрен бер минутка да күздән ычкындырмас өчен, ана үрдәк алар артыннан барды. Ә тимерчелек янында юлны чыкканда ул, әлбәттә, бәбкәләрен алга җибәрде.
Нәкъ шул вакытта балалар аларны күреп алдылар һәм башлыкларын алар өстенә ыргыта башладылар. Балалар бәбкәләрне тотарга тырышканда, ана үрдәк авызын ачып, алар артыннан йөгерде яки нык борчылып төрле якка берничә адым очып бәләкәчләрен курчаларга тырышты.
Балалар ана үрдәкне дә башлыклары белән каплап тотарга җыенганда, мин килеп җиттем.
— Сез бәбкәләр белән нишлисез? — дип сорадым мин балалардан кырыс кына.
Алар куркып калдылар һәм:
— Җибәрәбез, — дип җавап бирделәр.
— «Җибәрәбез» имеш! — дидем мин бик ачулы тавыш белән. — Ни өчен аларны тоттыгыз? Әниләре хәзер кайда?
— Әнә анда утыра! — дип бертавыштан җавап бирделәр балалар.
Алар миңа парга сөрелгән басу янындагы калкулыкны күрсәтте. Ана үрдәк чыннан да шунда, борчылудан авызын ачкан килеш утыра иде.
— Тиз генә, — дип боердым мин балаларга, — барыгыз да бәбкәләрне алып барып, әниләренә кайтарыгыз!
Балалар хәтта минем әмеремә шатлангандай булдылар. Алар бәбкәләрне алып туп-туры калкулыкка йөгерделәр. Ана үрдәк бераз читкәрәк күченде. Балалар киткәч, ул үзенең бәпкәләрен коткарырга ашыкты. Үз телендә ул аларга тиз-тиз ггенә нәрсәдер әйтте дә солы басуы ягына йөгерде. Аның артыннан биш бәбкә иярде.
Шулай итеп, солы басуы аша, авылны урап үтеп, үрдәк гаиләсе күлгә таба юлларын дәвам итте.
Мин шатланып башлыгымны салдым һәм аны болгап:
— Хәерле юл сезгә, бәбкәләр! — дип кычкырдым.
Балалар миннән көләргә тотынды.
— Нәрсәдән көләсез, юләрләр? — дидем мин аларга. — Сез бәбкәләргә күлгә барып җитү бик җиңел дип уйлыйсызмы? Тизрәк, барыгыз да башлыкларыгызны салыгыз һәм «сау булыгыз» дип кычкырыгыз!
Бәбкәләрне тотканда юл тузанына буялган шул ук башлыклар һавага күтәрелде.
Балалар барысы бергә:
— Сау булыгыз, бәбкәләр! — дип кычкырды.

Марат Кәбиров тәрҗемәләре