5-6 яшьлек балалар өчен хикәяләр

5-6 яшьлек балалар өчен хикәяләр — мәктәп бусагасына беренче адымнар ясаган баланың дөньясын тагын да баерак итүче булып тора. Бу яшьтә сабый күп сораулар бирә, тирә-юньне һәм кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрне аңларга тырыша, дуслык, гаделлек һәм батырлык турында беренче төшенчәләр ала. Кызыклы сюжетлы, җылы хисле хикәяләр баланың хыялын канатландыра, сөйләм телен үстерә, әти-әни белән бергә укуның кадерле мизгелләренә әверелә. Бергә укылган һәр хикәя бала күңеленә изгелек, ышаныч һәм якты хисләр орлыгы булып төшә.

Лев Толстой. «Мәче баласы»

«Мәче баласы» — Лев Толстойның йорт хайваны асрар алдыннан балаларга укырга кирәк булган хикәясе. Анда Вася белән Катя исемле абыйлы-сеңелленең башыннан кичкән хәлләр сурәтләнә. Аларның мәчесе күптән түгел генә мәче балалары тапкан була, һәм балалар бер мәче баласын үзләрендә калдырырга сорыйлар. Әниләре аларның теләген үти. Балалар яңа хайваннарын яратып китәләр, аның белән уйныйлар, урамга йөрергә алып чыгалар. Бер көнне шундый йөрүләрнең берсендә нәрсә була? Бу хәл балаларның мәче баласына мөнәсәбәтен ничек күрсәтә? Җавапны җаваплылык, ихлас мәхәббәт, көчсез җан ияләре турында кайгырту һәм батырлык хакында сөйләүче бу хикәядән табарсыз.
***
Абыйлы-сеңелле Вася белән Катя бар иде, аларның мәчеләре дә бар иде. Яз көне мәче югалды. Балалар аны бөтен җирдән эзләп карадылар, ләкин таба алмадылар.
Бер көнне алар амбар янында уйнап утырганда, өстән нечкә тавышлар белән кемнеңдер мәүелдәгәне ишетелде. Вася баскычтан менеп, амбар түбәсе астына керде. Ә Катя аста басып, һаман:
— Таптыңмы? Таптыңмы? — дип сорады.
Ләкин Вася аңа җавап бирмәде. Ниһаять, ул Катяга кычкырды:
— Таптым! Безнең мәче монда! Аның балалары бар! Шундый матурлар! Тизрәк монда кил!
Катя өйгә йөгереп керде, сөт алып чыкты да мәчегә китереп бирде.
Мәче балалары бишәү иде. Алар бераз үсеп, туган почмакларыннан чыга башлагач, балалар үзләренә бер мәче баласын сайлап алдылар. Ул соры төстә, ә аяклары ак иде. Балалар аны өйгә алып кайттылар.
Әниләре калган мәче балаларын таратып бетерде, ә менә монсын балаларга калдырды. Балалар аны ашаттылар, аның белән уйнадылар, хәтта үзләре белән бергә йокларга да яткырдылар.
Бер көнне балалар юлга уйнарга киттеләр һәм мәче баласын да үзләре белән алдылар.
Юл өстендә җил саламны тузгытты, ә мәче баласы салам белән уйнады. Балалар аңа карап шатландылар. Аннары алар юл читендә кузгалак күреп алдылар, аны җыярга киттеләр һәм мәче баласын оныттылар.
Кинәт алар кемнеңдер кычкырып:
— Артка, артка! — дигәнен ишеттеләр.
Карасалар — бер аучы атта чабып килә, ә аның алдында ике эт мәче баласын күреп алган һәм аны эләктерергә җыена. Ә мәче баласы, юләрләнеп, йөгереп качу урынына җиргә сыенып утырды, аркасын бөгеп, этләргә карап тора иде.
Катя этләрдән курыкты, кычкырып җибәрде дә алардан читкә йөгерде. Ә Вася бар көченә мәче баласына таба ташланды һәм этләр белән бер вакытта аның янына килеп җитте.
Этләр мәче баласын эләктерергә теләде, ләкин Вася корсагы белән мәче баласы өстенә ятты һәм аны этләрдән каплады. Аучы атын чаптырып килеп җитте дә этләрне куып җибәрде. Ә Вася мәче баласын өйгә алып кайтты һәм шуннан соң аны бүтән басуга үзе белән йөртмәде.

Лев Толстой. «Булька»

«Булька» — Лев Толстойның тугры һәм тугрылыклы эт турында язылган кыска хикәясе. Дүрт аяклы дустының исеме Булька була, ә ул искиткеч аучы иде: беркайчан да курыкмый, тешләве бик нык, чын иптәш була. Хуҗасы хезмәте буенча башка шәһәргә китәргә җыена һәм Бульканы үзендә калдырырга уйлый. Ләкин тугры эт хуҗасын табу өчен дистәләрчә километр юл үтә. Этнең ихлас тугрылыгы һәм мәхәббәте ара ераклыгы белән үлчәнми. Бу әсәр яшь укучыларны хайваннарны яратырга, аларның тугрылыгын кадерләргә һәм аларга хыянәт итмәскә өйрәтә.
***
Минем бер этем бар иде. Аның исеме Булька иде. Ул кап-кара, бары тик алгы аякларының очлары гына ак иде.
Барлык мордашкаларның да аскы казналыгы өскесенә караганда озынрак була, өске тешләре аскы тешләр өстенә чыгып тора. Ә Бульканың аскы казналыгы шулкадәр алга чыккан иде ки, аскы һәм өске тешләре арасына бармак тыгып була иде.
Булька тыныч холыклы, кешегә ташланмый торган эт иде. Ул бик көчле һәм тугъры булды. Берәр нәрсәгә тешләре белән эләгеп алса, тешләрен кысып, чүпрәк кебек асылынып тора иде. Талпан кебек кадала, аны берничек тә аерып булмый иде.
Бер тапкыр аны аюга каршы җибәрделәр. Булька аюның колагына тешләре белән ябышты да сөлге кебек асылынып торды. Аю аны тәпиләре белән кыйнады, үзенә кысып торды, як-якка атты, ләкин аера алмады. Ахырда Бульканы изеп үтерү өчен башы белән җиргә капланды. Ләкин Булька аю өстендә шулкадәр озак асылынып торды ки, аны салкын су белән коендырып кына аерып алдылар.
Мин аны кечкенә көчек чагында алдым һәм үзем карап үстердем. Кавказда хезмәт итәргә киткәндә, үзем белән алырга теләмәдем. Шуңа күрә аннан яшерен генә китеп бардым һәм Бульканы бикләп калдырырга куштым.
Беренче станциядә мин инде башка атка утырырга җыенганда, кинәт юл буйлап ниндидер кара һәм ялтырап торган нәрсәнең тәгәрәп килүен күрдем.
Бу — үземнең бакыр муенчаклы Булькам булып чыкты.
Ул станциягә таба бар көченә чабып килә иде. Булька минем янга ташланды, кулымны ялады да арба астындагы күләгәгә сузылып ятты.
Аның теле бер уч кадәр чыгып тора иде. Ул, сулыш алырга да өлгермичә, телен бер суырып ала, төкереген йота, аннары яңадан бер уч кадәр чыгарып куя. Ул бик ашыккан, сулышы капкан, ян яклары кабарып төшеп тора. Булька бер ягыннан икенче ягына әйләнеп ятты һәм койрыгы белән җиргә шакылдатып сукты.
Соңыннан аның тәрәзә рәшәткәсен бәреп ватып сикереп чыкканын һәм минем эзләремнән юл буйлап чапканын белдем. Ул эссе көндә егерме чакрым чамасы юлны шулай итеп чабып үткән иде.

Лев Толстой. «Филипок»

«Филипок» — Лев Толстойның мәктәпкә барырга бик теләгән малай турындагы хикәясе. Филиппның өлкән абыйсы мәктәптә укый, ә малай үзе дә анда барырга хыяллана.
Бер көнне Филипок әбисе белән өйдә генә кала һәм яшерен генә мәктәпкә китә. Юлда аны усал этләр куркыта. Мәктәпкә килеп җиткәч, ул куркуыннан бер сүз дә әйтә алмый. Ләкин бераздан кыюлана башлый.
Укытучы Филипокка абыйсы янына утырырга рөхсәт итә һәм аның әнисе белән сөйләшергә вәгъдә бирә. Хикәя белем алырга омтылырга, кыю булырга һәм үз теләгеңә ирешергә тырышырга өйрәтә.
***
Бер малай булган. Аның исеме Филипп икән.
Бер көнне барлык балалар мәктәпкә киткәннәр. Филипп та бүреген алган һәм алар белән бергә барырга җыенган. Ләкин әнисе аңардан:
— Кая җыендың, Филипок? — дип сораган.
— Мәктәпкә.
— Син әле кечкенә, барма, — дигән әнисе.
Һәм аны өйдә калдырган. Әтисе иртән үк урманга, әнисе көнлек эшкә чыгып киткән. Өйдә Филипок белән әбисе генә калган.
Мәктәп авыл читендә, чиркәү янында урнашкан булган. Филипок үз урамыннан барганда, этләр аңа тимәгәннәр, чөнки алар аны белгәннәр. Ләкин чит йортлар янына чыккач, Жучка исемле эт йөгереп чыккан һәм өрә башлаган. Аның артыннан зур Волчок исемле эт тә чыккан. Филипок йөгереп киткән, этләр дә аның артыннан чапканнар. Филипок кычкыра-кычкыра йөгергән, абынып егылган.
Шул вакытта бер ир-ат чыккан, этләрне куган һәм:
— Кая син, шук малай, берүзең йөгерәсең? — дип сораган.
Филипок берни дә әйтмәгән. Ул киеменең итәкләрен күтәргән дә бар көче белән мәктәпкә йөгергән. Мәктәп балалар белән тулы булган. Барысы да үзара сөйләшә, кычкырыша икән. Укытучы кызыл шарф бәйләгән килеш бүлмә уртасында йөреп тора.
Филипок нәрсә дә булса әйтергә теләгән, ләкин куркудан аның тамагы кипкән.
Ул укытучыга караган да елап җибәргән. Укытучы аны кызганган. Ул малайның башыннан сыйпаган һәм балалардан:
— Бу малай кем? — дип сораган.
— Бу — Филипок, Костюшканың энесе. Ул күптәннән мәктәпкә керергә тели, ләкин әнисе җибәрми. Шуңа күрә ул яшерен генә мәктәпкә килгән, — дигән балалар.
— Ярый, алайса абыең янына эскәмиягә утыр. Ә мин әниеңнән сине мәктәпкә җибәрүен сорармын, — дигән укытучы.
Укытучы Филипокка хәрефләрне күрсәтә башлаган. Ә Филипок аларны инде бераз укый белгән икән.
— Әйдә, үз исемеңне иҗекләргә бүлеп укы, — дигән укытучы.
Филипок:
— Хве-и — хви, ле-и — ли, пе-ок — пок, — дигән.
Барысы да көлгәннәр.
— Булдырдың! Сине кем укырга өйрәтте? — дип сораган укытучы.
Филипок кыюланып:
— Костюшка! Мин бик зирәк малай. Барысын да шунда ук аңладым. Мин бик җитез! — дигән.
Укытучы көлгән дә:
— Мактанырга ашыкма, башта укып кара, — дигән.
Шул көннән башлап Филипок башка балалар белән бергә мәктәпкә йөри башлаган.

Лев Толстой. «Арыслан һәм эт баласы»

«Арыслан һәм эт баласы» — Лев Толстойның өлкәнрәк балаларга укырга тәкъдим ителә торган гыйбрәтле хикәясе. Анда ерткыч җәнлек белән кечкенә эт арасында туган чын дуслык турында сөйләнә.
Зоопаркка килгән бер кеше билет өчен кечкенә этне арысланга ашатырга бирә. Ни өчен арыслан аны ашамый? Аларның мөнәсәбәтләре ничек дәвам итә?
Хикәя чын дуслык, ихлас кайгы һәм тугрылык турында сөйли.
***
Лондонда кыргый җәнлекләр күрсәтәләр иде. Керү өчен акча түләргә яки кыргый җәнлекләргә ашатырга этләр һәм мәчеләр китерергә мөмкин иде.
Бер кеше җәнлекләрне карарга теләгән һәм урамнан бер кечкенә этне тотып алган да зоопаркка килгән. Аны җәнлекләрне карарга керткәннәр, ә кечкенә этне арыслан янына, ашатыр өчен, читлеккә ташлаганнар. Эт койрыгын кысылган килеш читлек почмагына сыенган. Арыслан аның янына килгән һәм иснәгән. Эт аркасына яткан, тәпиләрен өскә күтәргән һәм койрыгын болгый башлаган.
Арыслан аның тәпиенә кагылып, этне әйләндереп җибәргән.
Эт сикереп торган да арыслан каршында арткы аякларына баскан.
Арыслан эткә карап торган, башын бер якка, аннары икенче якка борган, ләкин аңа тимәгән.
Хуҗасы арысланга ит ташлагач, арыслан итнең бер кисәген өзеп алган һәм аны эткә калдырган.
Кич белән арыслан йокларга яткан. Эт тә аның янына килеп яткан һәм башын арысланның тәпиенә куйган.
Шул көннән башлап эт арыслан белән бер читлектә яшәгән.
Арыслан аңа тимәгән. Үзенә бирелгән ризыкны ашаган, эт белән бергә йоклаган, кайчакта аның белән уйнаган.

Бер көнне бер бай зоопаркка килгән һәм үзенең этен таныган. Ул этнең үзенеке булуын әйткән һәм зоопарк хуҗасыннан аны бирүен сораган. Хуҗа этне бирергә теләгән. Ләкин этне читлектән алырга дип чакыра башлагач, арыслан йоннарын кабарткан һәм ырылдаган. Шулай итеп, арыслан белән эт бер читлектә бер ел яшәгәннәр.
Бер елдан соң эт авырып үлгән. Арыслан ашамый башлаган. Ул бары тик үлгән этне иснәгән, ялаган һәм аның тәпиенә кагылган.
Этнең үлгәнен аңлагач, арыслан кинәт сикереп торган, йоннарын кабарткан, койрыгы белән ян-якларына суккан. Аннары читлек стенасына ташланган, рәшәткә йозакларын һәм идәнне кимерә башлаган. Ул көне буе читлектә бәргәләнгән, тыз-быз йөргән һәм үкергән.
Аннары үлгән эт янына яткан да тынып калган.
Хуҗа үлгән этне алып китәргә теләгән, ләкин арыслан аны беркемгә дә бирмәгән.
Хуҗа арыслан кайгысын башка эт белән онытыр дип уйлаган һәм читлеккә тере эт кертеп җибәргән. Ләкин арыслан аны шунда ук өзгәләп ташлаган. Аннары ул үлгән этне тәпиләре белән кочаклап, шулай биш көн яткан.
Алтынчы көнне арыслан үлгән.

Лев Толстой. «Сикерү»

«Сикерү» — Лев Толстойның бөтен гаилә белән бергә укырга кирәк булган хикәясе. Анда корабта булган бер хәл сурәтләнә. Корабта маймыл яши, ул пассажирларны үртәп шаярырга ярата. Бер көнне ул капитанның малае башыннан бүреген йолкып ала да мачтага менеп китә. Капитан улы маймыл артыннан өскә үрмәли. Шул вакытта капитан үзе палубага чыгып, акчарлакларга атарга мылтыгын ала. Малайның нинди хәлдә калганын күргәч, әтисе аңа нәрсә боера?
Әсәр мавыгып китүнең куркыныч булуын күрсәтә, сак булырга һәм куркыныч минутларда үз-үзеңне кулда тота белергә өйрәтә.
***
Бер кораб бөтен дөньяны әйләнеп чыгып, өенә кайтып бара иде. Һава тыныч, диңгез тып-тын, бөтен халык палубага чыккан иде.
Кешеләр арасында зур бер маймыл бөтерелеп йөри һәм барысын да көлдерә иде. Ул төрле кыяфәтләргә керде, сикерде, көлке чырайлар ясады, кешеләрне үртәп кабатлады. Күренеп тора: ул үзеннән көлгәннәрен белә һәм шуңа күрә тагын да ныграк кыланды.
Ул кораб капитанының унике яшьлек улы янына сикереп килде дә малайның башыннан бүреген йолкып алды. Бүрекне киеп, шундук мачтага менеп китте.
Барысы да көлде, ә малай бүрексез калды һәм үзе дә: көлергәме, еларгамы — белмәде.
Маймыл мачтаның беренче аркылы бүрәнәсенә утырды, бүрекне салды да аны тешләре һәм тәпиләре белән ерта башлады. Ул малайны үртәгәндәй булды: аңа күрсәтеп, көлке чырайлар ясады. Малай аңа йодрыгын күрсәтеп кычкырды, ләкин маймыл бүрекне тагын да усалрак ертырга тотынды. Матрослар тагын да катырак көлергә кереште. Малай кызарып чыкты, курткасын салды да маймыл артыннан мачтага ташланды.
Бер мизгелдә ул бау буйлап менеп, беренче аркылы бүрәнәгә җитте. Ләкин маймыл аңардан да җитезрәк һәм тизрәк иде. Малай бүрекне тотарга уйлаган мизгелдә, маймыл тагын да югарырак менеп китте.
— Син миннән болай гына кача алмассың! — дип кычкырды малай һәм югарырак үрмәли башлады.
Маймыл тагын аны үзенә чакыргандай булды да өскә менде. Ләкин малай инде мавыгып киткән иде һәм аннан калмады. Шулай итеп, маймыл белән малай бер мизгелдә мачтаның иң очына кадәр менеп җиттеләр.
Иң өстә маймыл бөтен буена сузылып ятты. Арткы аягы белән бауга эләгеп, бүрекне иң соңгы аркылы бүрәнәнең кырыена элеп куйды. Үзе исә мачтаның түбәсенә менеп, шунда төрле кыяфәтләргә керде, тешләрен күрсәтте һәм шатланды.
Мачтадан бүрек эленеп торган аркылы бүрәнә очына кадәр ике аршын чамасы ара бар иде. Шуңа күрә бүреккә бары тик бау белән мачтаны кулдан ычкындырып кына барып җитәргә мөмкин иде. Ләкин малай бик нык мавыккан иде. Ул мачтаны җибәрде дә аркылы бүрәнәгә басты. Палубадагылар барысы да маймыл белән капитан малаеның кыланмышларын карап көлеп торалар иде. Ләкин малайның бауны җибәреп, кулларын як-якка селтәп, аркылы бүрәнәгә басканын күргәч, барысы да куркудан тынып калды. Малайга аз гына абынып китү дә җитә — ул палубага төшеп, челпәрәмә киләчәк иде. Әгәр абынмаса да, аркылы бүрәнә очына барып бүреген алса, аңа кире борылып, мачтага кадәр кайтуы бик кыен булыр иде.
Барысы да дәшмичә малайга карап торды һәм алда нәрсә буласын көтте. Кинәт халык арасыннан кемдер куркудан «аһ» итеп куйды. Малай бу кычкырудан айнып китте, аска карады һәм чайкала башлады.
Шул вакытта кораб капитаны, малайның әтисе, каютасыннан палубага чыкты. Ул акчарлакларга атарга мылтык тотып чыккан иде. Капитан мачта өстендәге улын күрде һәм шунда ук мылтыгын аңа төбәде дә кычкырды:
— Суга сикер! Хәзер үк суга сикер, югыйсә атып үтерәм!
Малай чайкалып торды, ләкин әтисенең сүзләрен аңламады.
— Сикер, югыйсә атып үтерәм!.. Бер, ике…
Әтисе:
— Өч! — дип кычкыру белән, малай башы белән аска таба чайкалып, суга сикерде.
Малайның гәүдәсе туп кебек итеп диңгезгә шап итеп төште. Дулкыннар аны капларга да өлгермәде, корабтагы егерме көчле матрос бер-бер артлы диңгезгә сикерде.
Кырык секунд чамасы вакыт үткәч, малайның гәүдәсе су өстенә калкып чыкты.
Матрослар аны эләктереп алып, корабка күтәрделәр. Берничә минуттан соң малайның авызыннан һәм борыныннан су агарга тотынды, һәм ул сулый башлады.
Моны күргәч, капитан кинәт, тамагын нәрсәдер бугандай, кычкырып җибәрде дә, үз каютасына йөгереп керде. Үзенең елаганын беркем дә күрмәсен өчен.

М. Кәбиров тәрҗемәләре