7-8 яшьлек балалар өчен хикәяләр

7-8 яшьлек балалар өчен хикәяләр — мәктәп тормышына кереп барган, дуслыкның һәм җаваплылыкның тәмен тоя башлаган баланың рухи дөньясын баетучы әсәрләр. Бу яшьтә укучы инде үзе укый, геройларның гамәлләрен бәяли, яхшылык белән явызлыкны чагыштыра, әдәбият аша тормыш тәҗрибәсе туплый. Кызыклы сюжетлы, маҗаралы һәм мәгънәле хикәяләр баланың фикерләүен үстерә, сөйләм телен баета, әти-әни һәм укытучы белән бергә укыганда ихлас әңгәмәгә юл ача. Бергә укылган һәр хикәя бала күңеленә изгелек, кыюлык һәм белемгә мәхәббәт орлыгы булып төшә.

Михаил Пришвин. «Керпе»

«Керпе» — гаилә белән бергә укырга яраклы Михаил Пришвин хикәясе. Анда хикәяләүче чишмә янында урман керпесен очрата һәм аны өенә алып кайта, чөнки аның йортында тычканнар күп була. Керпе яңа йортында үзен ничек тота? Бу кечкенә хикәя балаларны кыргый хайваннарга игътибарлы булырга һәм яратып карарга, аларга ярдәм итәргә өйрәтә.
***
Бер көнне мин безнең чишмә ярыннан бара идем. Куак астында керпе күреп алдым.
Керпе дә мине күрде, йомарланып калды һәм:
— Тук-тук-тук, — дип тавыш чыгара башлады.
Бу ерактан автомобиль килгәндә ишетелгән тавышка бик охшаган иде. Мин аңа итегемнең очы белән кагылгач, керпе бик нык пырхылдады һәм энәләре белән итеккә төртелде.
— Әһә, син минем белән шулай уйныйсыңмы! — дидем мин һәм итегемнең очы белән аны чишмәгә этеп төшердем.
Керпе шунда ук суда җәелде дә ярга таба йөзеп китте. Ул кечкенә дуңгыз баласына охшаган иде, тик аркасында кыл урынына энәләр бар иде. Мин таяк алып, керпене шуның белән бүрегем эченә тәгәрәтеп төшердем дә өемә алып кайттым. Миндә тычканнар күп иде. Керпеләрнең тычкан тотканын ишеткәнем бар. Шуңа күрә:
«Ул миндә яшәсен дә тычканнарны тотсын», — дип уйладым.
Мин бу чәнечкеле йомгакны идән уртасына куйдым да өстәл артына утырып яза башладым. Үзем исә күз кырыем белән керпегә карап тордым. Керпе озак вакыт хәрәкәтсез ятмады. Мин өстәл янында тынып калуга, ул җәелде, тирә-якка каранып алды, бер якка барып карады, икенче якка китте. Ахырда үзенә карават астында урын сайлап шунда бөтенләй тынып калды.
Караңгы төшкәч, мин лампа кабыздым. Шунда керпе карават астыннан йөгереп чыкты. Ул, әлбәттә, лампаны урманда чыккан ай дип уйлагандыр. Ай яктысында керпеләр урман аланнарында йөрергә ярата. Керпе бүлмә буйлап йөгерә башлады, үзен урман аланында йөргәндәй хис итте.
Мин төрепкә алдым, тәмәке кабыздым һәм ай тирәсендә кечкенә генә төтен болыты җибәрдем. Бүлмәдә бөтенләй урмандагы кебек булды: ай да, болыт та бар.
Ә минем аякларым агач кәүсәләренә охшаган иде. Күрәсең, алар керпегә бик ошаган, чөнки ул аякларым арасында тыз-быз йөгерде, иснәнде һәм итекләремнең үкчәләренә энәләре белән ышкынды.
Газетаны укып бетергәч, мин аны идәнгә төшердем, караватка яттым һәм йоклап киттем.
Мин һәрвакыт бик сизгер йоклыйм. Бүлмәдә ниндидер кыштырдаган тавыш ишеттем. Шырпы сызып, шәм кабыздым һәм керпенең карават астына кереп киткәнен генә күреп калдым. Ә газета инде өстәл янында түгел, бүлмә уртасында ята иде. Мин шәмне сүндермичә калдырдым һәм үзем йокламыйча уйланып яттым: «Керпегә газета ни өчен кирәк булды икән?»
Озакламый минем яңа «йортташым» карават астыннан йөгереп чыкты һәм туры газета янына килде. Ул газетаны әйләнеп йөрде, шаулады-шаулады да, ниһаять, бер хәйлә тапты: газетаның почмагын ничектер энәләренә эләктерде һәм аны бүлмә почмагына сөйрәп китте.
Шунда мин барысын да аңладым. Газета аңа урмандагы коры яфраклар кебек кирәк иде. Ул аны оясына ташырга теләгән. Чыннан да, бераздан керпе газеталар белән тулысынча уралып бетте һәм алардан үзенә чын оя ясады. Бу мөһим эшен тәмамлагач, ул оясыннан чыкты да карават каршында туктап, шәмгә — «айга» карап торды.
Мин тәмәке төтененнән тагын болыт ясадым да сорадым:
— Сиңа тагын нәрсә кирәк?
Керпе курыкмады.
— Эчәсең киләме?
Мин тордым. Керпе качмады. Мин тәлинкә алдым һәм аны идәнгә куйдым. Чиләк белән су китердем. Бер суны тәлинкәгә агыздым, бер чиләккә кире койдым. Суны шулай шапылдатып, чишмә челтерәгәндәй тавыш чыгардым.
— Әйдә, әйдә, — дидем мин. — Күрәсеңме, мин сиңа ай да ясадым, болыт та җибәрдем, менә су да бирәм…
Карасам, керпе алга таба бераз хәрәкәтләнгән кебек булды. Мин дә «күлемне» аңа таба бераз эттем. Ул бер адым атлады, мин дә бер адым атладым. Шулай итеп, без бер-беребезгә якынлаштык.
— Эч, — дидем мин ахырда.
Керпе суны ялап эчә башлады. Мин аның энәләре өстеннән кулым белән сак кына үткәрдем, аны сыйпаган кебек иттем һәм:
— Яхшы малай, бик яхшы, — дип сөйләндем.
Керпе эчеп туйды.
— Әйдә, йокларга, — дидем мин.
Мин яттым һәм шәмне сүндердем. Күпме йоклаганымны белмим, бүлмәдә тагын ниндидер эш барганын ишеттем. Шәм кабыздым. Ни күрим: керпе бүлмә буйлап йөгерә, ә энәләренә алма эләктергән! Ул оясына йөгереп килде, алманы шунда куйды да икенчесен алып кайтырга почмакка чапты. Почмакта алма тутырылган капчык тора иде, ул авып киткән булган. Керпе алмалар янына килеп, йомарланды, бер селкенде дә яңадан оясына икенче алманы алып китте.
Менә шулай керпе миндә яшәргә урнашты. Хәзер мин чәй эчкәндә аны һәрвакыт өстәл янына чакырам: аңа тәлинкәгә сөт салам — эчеп бетерә, күмәч бирәм — ашап куя.

Михаил Зощенко. «Әбинең бүләге»

«Әбинең бүләге» — Михаил Зощенконың өлкәннәрне дә, балаларны да уйландыра торган хикәясе. Анда ике балалы гаиләнең дачада яшәве турында сөйләнә. Алар янына айга бер тапкыр әби килеп, балаларга бүләкләр һәм тәм-томнар китерә.
Бу юлы әби кулында бары тик пирожныйлар гына була. Өлкән кыз Ләйлә әбисеннән бүләк турында сорый. Әби аңа нәрсә дип җавап бирер? Әтисе балаларга нәрсәне искә төшерер?
Хикәя тыйнак булырга, рәхмәт әйтә белергә һәм хисләреңне тыя алырга өйрәтә.
***
Минем әбием бар иде. Ул мине бик нык ярата иде. Ул ай саен безгә кунакка килә һәм безгә уенчыклар бүләк итә, өстәвенә, үзе белән пирожныйлар тутырылган зур кәрзин дә алып килә иде.
Барлык пирожныйлар арасыннан ул миңа ошаганын сайлап алырга рөхсәт итә иде.
Ә өлкән сеңлем Ләйләне әби артык яратмый иде. Аңа пирожный сайларга рөхсәт итми, үзе теләгәнен бирә иде. Шуңа күрә апам Ләйлә һәрвакыт үпкәли һәм әбигә караганда миңа ныграк ачулана.
Бер матур җәй көнендә әби безнең дачага килде. Ул бакча буйлап килде. Бер кулында пирожныйлар салынган кәрзин, икенче кулында сумкасы бар. Без Ләйлә белән әби янына йөгереп бардык һәм аның белән исәнләштек. Ләкин бу юлы әби безгә пирожныйлардан башка берни дә алып килмәгәнен күреп, күңелебез төште.
Шунда сеңлем Ләйлә әбидән:
— Әби, бүген пирожныйлардан башка безгә бернәрсә дә алып килмәдеңмени? — дип сорады.
Әби Ләйләгә ачуланды һәм аңа болай дип җавап бирде:
— Алып килдем. Ләкин моның турында шулай турыдан-туры сораучы әдәпсез кызга бирмим. Бүләкне дөньяда иң әдәпле һәм иң тәрбияле малай — Миня алачак. Ул үзенең әдәпле генә дәшми торуы белән мактауга лаек.
Шушы сүзләр белән әби миңа кулымны сузарга кушты. Минем учыма ун тиенлек ун яңа тәңкә салды. Мин, ахмак сыман, учымда яткан ялтыравыклы тәңкәләргә зур шатлык белән карап тора башладым. Лёля дә тәңкәләргә карады. Ул берни әйтмәде, тик күзләрендә явыз очкыннар гына ялтырады.
Әби миңа сокланып карады да чәй эчәргә китте.
Шунда Ләйлә минем кулым астына көч белән сукты. Барлык тәңкәләр дә учымнан сикереп чыгып, үләнгә һәм чокырга төшеп китте. Мин шулкадәр каты еладым ки, барлык өлкәннәр — әти, әни һәм әби — йөгереп килеп җиттеләр. Алар барысы да шунда ук иелеп, төшеп киткән тәңкәләрне эзли башлады. Барлык тәңкәләрне дә, берсеннән кала, табып җыйдылар.
Шунда әби:
— Күрәсезме, Ләйләгә бер генә тәңкә дә бирмәвем бик дөрес булган! Ул нинди көнче кыз икән. «Миңа булмаса, аңа да булмасын», — дип уйлый. Ә хәзер бу явыз кайда икән? — диде.
Тиргәлүдән куркып, Ләйлә агачка менеп утырган һәм шуннан телен чыгарып, мине дә, әбидән дә үчекли икән. Күрше малае Павлик Ләйләне агачтан төшерү өчен аңа рогаткадан атарга теләде. Ләкин әби аңа моны эшләргә рөхсәт итмәде, чөнки Ләйлә агачтан егылып, аягын сындырырга мөмкин иде. Әби хәтта малайның рогаткасын тартып алырга теләде. Шунда Павлик барыбызга, шул исәптән әбигә дә, ачуланды һәм рогатка белән әбигә атты.
Әби авыртудан:
— Сезгә бу ошыймы инде? Шушы явыз кыз аркасында миңа рогаткадан аттылар! Юк, мин сезгә бүтән килмим. Мондый хәлләрдән туйдым. Яхшысы — сез миңа үзегезнең шәп малаегыз Миняны алып килегез. Мин Ләйләгә үч итеп, һәрвакыт аңа бүләкләр бирермен, — диде.
Әти:
— Ярый, шулай эшләрбез. Ләкин сез, әни, Миньканы артык мактыйсыз. Әлбәттә, Ләйлә начар эшләде. Әмма Минька да дөньядагы иң яхшы малай түгел.
Дөньядагы иң яхшы малай — үзенең сеңлесендә бернәрсә дә юклыгын күреп, аңа берничә тәңкә биргән малай булыр иде. Ул шулай итеп сеңлесен явызлыкка һәм көнләшүгә җиткермәс иде, — диде.
Агачта утырган Ләйлә:
— Ә дөньядагы иң яхшы әби — барлык балаларга да нәрсә дә булса бүләк итүче әби. Минькага гына түгел. Ул үзенең ахмаклыгы яки хәйләсе аркасында дәшми тора да шуның өчен бүләкләр һәм пирожныйлар ала, — диде.
Әби бакчада бүтән калырга теләмәде. Барлык өлкәннәр дә балконга чәй эчәргә киттеләр.
Шунда мин Ләйләгә:
— Ләйлә, агачтан төш! Мин сиңа ике тәңкә бирәм, — дидем.
Ләйлә агачтан төште, ә мин аңа ике тәңкә бирдем. Аннары мин яхшы кәеф белән балконга барып, өлкәннәргә:
— Шулай да әби хаклы булып чыкты. Мин дөньядагы иң яхшы малай икәнмен. Хәзер генә Ләйләгә ике тәңкә бүләк иттем, — дидем. Әби шатлыктан «ах!» итте. Әни дә «ах!» итте. Ләкин әти, кашларын җыерып:
— Юк. Дөньядагы иң яхшы малай — яхшылык эшләгәннән соң, бу турыда мактанмый торган малай, — диде.
Шунда мин бакчага йөгереп кердем, сеңлемне таптым һәм аңа тагын бер тәңкә бирдем. Бу турыда өлкәннәргә берни дә әйтмәдем.
Шулай итеп, Ләйләдә өч тәңкә булды. Дүртенче тәңкәне ул минем кулым астына суккан урында, үлән арасыннан үзе тапты.
Ләйлә бу дүрт тәңкәгә туңдырма сатып алды. Ул туңдырманы ике сәгать буе ашады, туйды, хәтта бераз калды да. Кичкә аның эче авырта башлады, һәм Ләйлә бер атна буе караватта ятты.
Балалар, шуннан соң күп еллар үтте. Ләкин мин әтиемнең сүзләрен һаман да бик яхшы хәтерлим. Бәлки, мин бик яхшы кеше була алмаганмындыр. Бу бик авыр. Ләкин, балалар, мин һәрвакыт шуңа омтылдым.

Михаил Пришвин. «Төлке икмәге»

«Төлке икмәге» — Михаил Пришвинның күп балаларга таныш хикәясе. Хикәя урманнан кызы Зиночкага төрле бүләкләр алып кайтучы аучы исеменнән сөйләнә. Бер көнне ул кыр тавыгы, җиләкләр, үләннәр алып кайта, ә алар астыннан кипкән кара икмәк кисәге килеп чыга. Аучы кызга бу күчтәнәчне төлке җибәргәнен сөйли. Зиночка икмәкне татып карый һәм аны бик тәмле дип таба. Автор яшь укучыга табигатькә, кеше хезмәтенә һәм кешеләргә аерым игътибар, ихтирам һәм сакчыллык белән карарга кирәклеген күрсәтә. Бу хикәя һәрбер әйбердә һәм вакыйгада яшеренгән могҗизага игътибар итәргә өйрәтә.
***
Бер көнне мин урманда көне буе йөрдем дә, кичкә таба мул табыш белән өйгә кайттым. Җилкәмдәге авыр сумканы салдым да, бар булган байлыгымны өстәлгә чыгара башладым.
— Бу нинди кош? — дип сорады Зиночка.
— Терәнти, — дип җавап бирдем мин.
Аннары аңа кыр тавыгы турында сөйләдем: ул урманда ничек яши, яз көне ничек гөрелди, каен бөреләрен ничек чүпли, көзен сазлыкларда җиләкләр җыя, кышын кар астында җилдән ничек җылына — барысын да сөйләп бирдем.
Тагын бер урман тавыгы турында сөйләдем, аны күрсәттем: үзе соры, башында кикрикчәсе бар. Аннары шул кош кебек итеп көпшәгә сызгырып күрсәттем һәм Зиночкага да сызгырып карарга бирдем.
Өстәлгә тагын бик күп ак гөмбәләр, кызыл һәм кара гөмбәләр бушаттым. Кесәмдә кан төсендәге кызыл җиләк — сөякле җиләк, зәңгәр кара җиләк һәм кызыл нарат җиләге дә бар иде.
Тагын хуш исле нарат сумаласы кисәге алып кайткан идем. Аны кызга иснәттем дә:
— Агачлар шушы сумала белән дәвалана, — дидем.
— Ә аларны анда кем дәвалый? — дип сорады Зиночка.
— Үзләре дәвалана, — дип җавап бирдем мин. — Кайчак аучы килә, ял итәсе килеп китә. Ул балтасын агачка кадап куя да сумкасын балтага элеп, үзе агач төбенә ятып йоклый, ял итә. Аннары балтасын агачтан суырып ала, сумкасын җилкәсенә аса да китеп бара. Ә агачтагы балта ярасыннан шушы хуш исле сумала ага башлый һәм яраны ябып куя.
Зиночка өчен махсус тагын төрле гаҗәеп үләннәр алып кайттым: яфрактан, тамырдан, чәчәктән — һәрберсеннән берәр данә. Алар арасында күке яшьләре, валериана, Пётр тәресе һәм куян кәбестәсе бар иде.
Ә куян кәбестәсе астында минем бер кисәк кара икмәгем ята иде. Минем белән һәрвакыт шулай була: урманга икмәк алмасам — ач йөрим, ә алсам — ашарга онытып, кире алып кайтам.
Зиночка куян кәбестәсе астындагы кара икмәкне күргәч, аптырап китте:
— Урманда икмәк каян килеп чыккан?
— Монда гаҗәпләнерлек нәрсә бармыни? Анда кәбестә дә бар бит!
— Куянныкы…
— Ә икмәк — төлкенеке. Татып кара.
Зиночка икмәкне сак кына тешләп карады да ашый башлады:
— Төлке икмәге бик тәмле икән!
Ул минем бөтен кара икмәгемне валчыгына кадәр ашап бетерде.
Шулай итеп, бездә гадәткә керде: Зиночка, шундый сайланып ашаучы булса да, ак икмәкне дә еш кына алмый, ә мин урманнан төлке икмәге алып кайтсам, аны һәрвакыт тулысынча ашап бетерә дә мактый:
— Төлке икмәге безнекеннән күпкә тәмлерәк!

Николай Носов. Автомобиль

Мишка белән без әле бик кечкенә чакта автомобильдә йөреп карау турында хыяллана идек, ләкин моңа һич кенә дә ирешә алмадык. Шофёрлардан күпме генә сорасак та, безне беркем дә утыртып йөртергә теләмәде.
Бер көнне без ишегалдында уйнап йөрдек. Кинәт карасак — урамда, безнең капка төбендә, бер автомобиль туктап тора. Шофёр машинадан төште дә каядыр китеп барды. Без аның янына йөгереп бардык.
Мин әйтәм:
— Бу — «Волга».
Ә Мишка:
— Юк, бу — «Москвич».
— Син күп беләсең икән! — дим мин.
— Әлбәттә, «Москвич», — ди Мишка. — Капорына кара әле, әнә, нинди ул!
— Нинди капор? — дим. — Кызларның башларына кия торган капоры була, ә машинаныкы — капот! Кузовына кара син.
Мишка карады да әйтә:
— Менә шундый корсагы бар инде «Москвич»ның.
— Корсак синдә була, — дим мин, — ә машинаның бернинди корсагы да юк.
— Үзең бит «пузо» дидең.
— Кузов дидем мин, “пузо” түгел! Эх, син дә инде! Берни аңламыйсың, ә сүзгә тыгыласың!
Мишка автомобильнең артына килде дә әйтте:
— Ә «Волга»ның буферы да буламыни? Буфер «Москвич»та була.
Мин әйтәм:
— Син яхшысы, дәшми тор. Тагын берәү буфер уйлап тапкан! Буфер тимер юл вагонында була, ә автомобильнеке — бампер. Бампер «Москвичта» да, «Волгада» да бар.
Мишка бамперга куллары белән кагылды да әйтте:
— Моңа утырып та китеп була.
— Кирәкми, — дим мин аңа.
Ә ул:
— Курыкма син. Бераз гына барырбыз да сикереп төшәрбез.
Шул вакытта шофёр килеп, машинасына утырды. Мишка арттан йөгереп килеп, бамперга менеп утырды да пышылдады:
— Тизрәк утыр! Тизрәк утыр!
Мин әйтәм:
— Кирәкми!
Ә Мишка:
— Тизрәк кил! Эх, куркак син!
Мин дә йөгереп барып, аның янына ябыштым. Машина кузгалып китте дә шундук бик тиз чаба башлады!
Мишка курыкты һәм әйтте:
— Мин сикереп төшәм! Сикереп төшәм!
— Кирәкми, — дим мин, — имгәнерсең!
Ә ул һаман кабатлый:
— Сикереп төшәм! Сикереп төшәм!
Һәм инде бер аягын төшерә башлады. Мин артка карасам, безнең арттан икенче машина чабып килә.
Мин кычкырам:
— Берүк төшә күрмә! Кара әнә, хәзер машина сине таптап китәчәк!
Тротуардагы кешеләр туктап, безгә карап тора башладылар. Юл чатында милиционер сызбызгысын сызгыртты.
Мишка куркып китеп, юлга сикереп төште, ләкин кулларын бампердан җибәрми, һаман тотынган килеш кала бирде. Аяклары җир буйлап шуыша иде.
Мин дә курыктым, аны якасыннан эләктереп, өскә күтәрә башладым.
Автомобиль туктады, ә мин һаман Мишканы тартам. Ниһаять, Мишка кабат бамперга менеп утырды.
Тирә-якка халык җыелды. Мин кычкырам:
— Ныграк тотын, ахмак, ныграк тотын!
Шунда барысы да көлә башлады. Безнең туктаганыбызны күреп, мин машинадан төштем.
— Төш инде, — дим Мишкага.
Ә ул куркуыннан берни дә аңламый иде. Мин аны бампердан көчкә аерып алдым.
Милиционер йөгереп килде дә машинаның номерын язып ала башлады. Шофёр кабинадан чыкты — барысы да аңа ташланды:
— Артыңда нәрсә булып ятканын күрмисеңмени?
Ә безне бөтенләй оныттылар.
Мин Мишкага пышылдыйм:
— Киттек!
Без читкәрәк киттек тә тыкрыкка таба йөгердек. Өйгә кайтып җиткәндә, хәлдән тайган идек.
Мишканың ике тезе дә кан чыкканчы сыдырылган, чалбары ертылган иде. Бу ул юл өстендә корсагы белән шуышканда булган.
Әнисеннән аңа эләкте инде!
Аннары Мишка әйтте:
— Чалбарның зыяны юк, аны ямап була, тезләр үзләре төзәлер. Миңа бары шофёр гына кызганыч: мөгаен, безнең аркада аңа эләгер. Күрдеңме, милиционер машинаның номерын язып алды?
Мин әйтәм:
— Шунда калырга һәм шофёрның гаепле түгеллеген әйтергә кирәк иде.
— Ә без милиционерга хат язабыз, — ди Мишка.
Без хат яза башладык. Яздык, яздык — егерме бит кәгазьне әрәм иттек. Ниһаять, менә болай дип яздык:
«Кадерле иптәш милиционер!
Сез номерны дөрес язмадыгыз. Ягъни номерны дөрес яздыгыз, ләкин шофёрны гаепле дип уйлавыгыз дөрес түгел. Шофёр гаепле түгел: Мишка белән мин гаепле. Без машинага ябышып бардык, ә шофёр моны белмәде. Шофёр яхшы кеше һәм машинаны дөрес йөртә».
Конверт өстенә болай дип яздык:
«Горький урамы белән Зур Грузинская урамы почмагына, милиционерга тапшырырга».
Хатны конвертка салып ябыштырдык та почта тартмасына төшердек.
Мөгаен, барып җитәр.

Михаил Зощенко. «Чыршы»

«Чыршы» — Михаил Зощенконың бөтен гаилә белән укырга мөмкин булган хикәясе. Анда абыйсы Минька һәм аның җиде яшьлек сеңлесе Ләйлә Яңа ел бәйрәме алдыннан чыршы күрергә хыяллана.
Чыршыга уенчыклар белән бергә тәм-томнар һәм җиләк-җимешләр дә эленгән була. Балаларга бәйрәм узачак бүлмәгә керергә рөхсәт ителми. Ләкин алар олылар сүзен тыңламыйча, чыршы янына керәләр һәм тәм-томнарга кызыгып, бер-бер артлы аларны ашый башлыйлар.
Малайларның маҗаралары нәрсә белән тәмамлана? Хикәя теләкләреңне тыя белү, вәсвәсәгә бирелмәү һәм үз хаталарыңны таный белүнең мөһимлеген искә төшерә.
***
Быел миңа, балалар, кырык яшь тулды. Димәк, мин кырык тапкыр Яңа ел чыршысын күргәнмен. Бу бик күп!
Әмма гомеремнең беренче өч елында чыршының нәрсә икәнен аңламаганмындыр. Күрәсең, әнием мине кулына күтәреп алып чыккандыр. Ә мин кара күзләрем белән бизәлгән агачка кызыксынмыйча гына карап торганмындыр.
Биш яшем тулгач, мин чыршының нәрсә икәнен бик яхшы аңлый башладым.
Бу күңелле бәйрәмне түземсезлек белән көтә идем. Хәтта әниемнең чыршыны ничек бизәгәнен ишек ярыгыннан күзәтеп тора идем.
Ул вакытта сеңлем Ләйләгә җиде яшь иде. Ул бик җитез һәм шук кыз иде.
Бер көнне ул миңа:
— Минька, әни кухняга чыгып китте. Әйдә, чыршы торган бүлмәгә кереп, анда нәрсәләр булганын карыйк, — диде.
Без Ләйлә белән бүлмәгә кердек һәм бик матур чыршы күрдек.
Чыршы төбендә бүләкләр ята иде. Ә ботакларына төрле төстәге муенсалар, байракчыклар, фонарьлар, алтынсу чикләвекләр, пастилалар һәм алмалар эленгән иде.
Сеңлем Ләйлә:
— Бүләкләргә карамыйк. Иң яхшысы — һәрберебез берәр пастила ашыйк, — диде.
Ул чыршы янына килде дә җепкә эленгән пастиланы шунда ук ашап куйды.
Мин:
— Ләйлә, син пастила ашадың, мин дә хәзер нәрсә дә булса эләктерермен, — дидем.
Һәм чыршы янына килеп, алманы аз гына тешләп алдым.
Ләйлә:
— Минька, син алманы тешләдең. Алайса, мин хәзер тагын бер пастила ашыйм һәм менә бу конфетны да алам, — диде.
Ләйлә озын буйлы, куллары да озын кыз, биеккә җиңел генә үрелә иде.
Ул аяк очларына басты да авызын зур ачып икенче пастиланы ашый башлады.
Ә минем буем бик кечкенә иде. Мин түбәндә эленеп торган бер алмадан башка бернәрсәне дә эләктерә алмый идем.
Мин аңа:
— Ләйлә, син икенче пастиланы да ашадың. Алайса, мин бу алманы тагын бер тапкыр тешләрмен, — дидем.
Мин алманы яңадан кулларыма алдым һәм тагын бераз тешләдем.
Ләйлә:
— Син алманы икенче тапкыр да тешләдең. Алайса, мин бүтән тартынмыйм: хәзер өченче пастиланы ашыйм һәм үземә истәлеккә хлопушка белән чикләвек тә алам, — диде.
Шул вакытта мин елап җибәрә яздым. Ул чыршыдагы теләгән әйберен ала, ә мин бернәрсә дә ала алмыйм.
Мин аңа:
— Ә мин, Ләйлә, чыршы янына урындык китереп куям да алмадан башка тагын нәрсә дә булса алам, — дидем.
Мин нечкә кулларым белән урындыкны чыршы янына сөйри башладым.
Ләкин урындык өстемә ауды.
Мин аны күтәрергә теләдем, әмма ул яңадан ауды — бу юлы бүләкләр өстенә.
Ләйлә:
— Минька, син, ахрысы, курчакны ваттың бугай. Әйе, шулай икән. Курчакның фарфор кулын сындырдың, — диде.
Шул вакытта әнинең аяк тавышы ишетелде. Без Ләйлә белән башка бүлмәгә йөгердек.
Ләйлә:
— Минька, хәзер инде әнинең сине тукмамасына ышандыра алмыйм, — диде.
Мин елап җибәрергә теләдем, ләкин шул мизгелдә кунаклар килеп керде. Алар балаларын да, әти-әниләрен дә алып килгән иде.
Әни чыршыдагы барлык шәмнәрне кабызды, ишекне ачты һәм:
— Барыгыз да керегез, — диде.
Барлык балалар да чыршы торган бүлмәгә керде.
Әни:
— Хәзер һәр бала минем янга киләчәк, ә мин аңа уенчык һәм тәм-том бирәчәкмен, — диде.
Балалар бер-бер артлы әни янына килде. Ул һәрберсенә уенчык бүләк итте. Аннары чыршыдан алма, пастила һәм конфет алып, аларны да балаларга бирде.
Барысы да бик шат иде.
Шул вакытта әни мин тешләгән алманы кулына алды да:
— Ләйлә һәм Минька, монда килегез. Икегезнең кайсыгыз бу алманы тешләде? — дип сорады.
Ләйлә:
— Бу Миньканың эше, — диде.
Мин Ләйләнең толымыннан тарттым да:
— Мине Ләйлә өйрәтте, — дидем.
Әни:
— Ләйләне почмакка, борынын стенага каратып бастырам. Ә сиңа мин борынгыдан бирергә теләгән уенчыклы паровоз бүләк итмәкче идем. Ләкин хәзер бу паровозны тешләнгән алманы бирергә теләгән малайга бүләк итәм, — диде.
Әни паровозны алып, аны дүрт яшьлек бер малайга бирде.
Малай шунда ук аны уйната башлады.
Мин бу малайга ачуландым һәм уенчык белән аның кулына суктым.
Малай шулкадәр каты елады ки, аның әнисе аны кулына күтәрде дә:
— Моннан соң мин улым белән сезгә кунакка килмәячәкмен, — диде.
Мин:
— Китә аласыз. Алайса, паровоз миңа кала, — дидем.
Теге әни минем сүзләремә гаҗәпләнде һәм:
— Күрәсең, сезнең улыгыз юлбасар булыр, — диде.
Шунда әни мине кулына күтәрде дә теге хатынга:
— Минем улым турында алай сөйлисе булмагыз! Үзегезнең назлы малаегыз белән китегез һәм безгә бүтән беркайчан да килмәгез, — диде.
Теге хатын:
— Шулай эшләрмен дә. Сезнең белән аралашу кычытканга утыру белән бер, — диде.
Шул вакытта өченче бер әни:
— Мин дә китәм. Минем кызым сындырылган куллы курчак алырга лаек түгел, — диде.
Сеңлем Ләйлә кычкырды:
— Сез дә үзегезнең назлы балагыз белән китә аласыз! Алайса, сынган куллы курчак миңа кала.
Мин әнинең кулында утырган килеш:
— Гомумән, барыгыз да китә аласыз! Алайса, барлык уенчыклар безгә кала! — дип кычкырдым.
Шуннан соң барлык кунаклар да китә башлады.
Әни безнең ялгыз калуыбызга гаҗәпләнде.
Кинәт бүлмәгә әтиебез керде.
Ул:
— Мондый тәрбия минем балаларымны боза. Аларның сугышулары, талашулары һәм кунакларны куып чыгарулары миңа ошамый. Аларга дөньяда яшәү авыр булачак, ахыр чиктә алар ялгыз килеш гомер итәчәкләр, — диде.
Әти чыршы янына барып, барлык шәмнәрне дә сүндерде.
Аннары:
— Хәзер үк йокларга ятыгыз. Ә иртәгә барлык уенчыкларны кунакларга бирәм, — диде.
Балалар, шуннан соң утыз биш ел үтте. Ләкин мин ул чыршыны һаман да яхшы хәтерлим.
Шул утыз биш ел эчендә мин, балалар, башка кешенең алмасын бер генә тапкыр да тешләп карамадым һәм үземнән көчсезрәк кешегә беркайчан да сукмадым.
Хәзер табиблар әйтүенчә, мин шуңа күрә чагыштырмача шат күңелле һәм яхшы холыклы булып калганмын.

Валентина Осеева. «Тылсымлы сүз»

«Тылсымлы сүз» — Валентина Осееваның балалар үзләрен яки танышларын таный ала торган хикәясе. Анда кәефе кырылган Павлик исемле малайның паркта бер карт белән очрашуы турында сөйләнә.
Карт малайның нигә кәефсез булуы турында сораша. Павлик өйдә аны яратмауларына, кадерләмәүләренә һәм кызганмауларына зарлана.
Ак чәчле әңгәмәдәше малайга ярдәм итә аламы? Хикәя якын кешеләргә карата әдәпле, игътибарлы һәм сизгер булырга өйрәтә.

***
Озын ак сакаллы кечкенә карт эскәмиядә утыра һәм зонтигы белән комга нидер сыза иде.
— Тегендәрәк барыгыз әле, — диде аңа Павлик һәм эскәмиянең читенә утырды.
Карт читкәрәк күчте. Аннары кызарган, ачулы малайның йөзенә карап:
— Сиңа нәрсә булды? — дип сорады.
— Ярар инде! Сезнең ни эшегез бар? — дип кырын карады Павлик.
— Минем эшем юк. Ә син менә кәефсез, елагансың, кемдер белән талашкансың бугай…
— Әлбәттә! — дип ачу белән мыгырданды малай. — Тиздән мин өйдән бөтенләй чыгып китәчәкмен.
— Китәсеңме?
— Китәм! Бер Лена аркасында китәм! — Павлик йодрыкларын йомарлады. — Мин аңа әле генә яхшы итеп берне тондыра яздым! Ул миңа бер генә буяу да бирми! Үзенең күпме буяуы бар!
— Бирми мени? Шуның өчен генә өйдән качарга кирәкми.
— Моның өчен генә түгел. Әби бер кишер өчен кухнядан куып чыгарды… Өстәвенә чүпрәк белән, чүпрәк белән…
Павлик үпкәләүдән борын эченнән сулады.
— Вак нәрсә, — диде карт. — Берсе орышыр, икенчесе кызганыр.
— Мине беркем дә кызганмый! — дип кычкырды Павлик. — Абыем көймәдә йөрергә китә, ә мине үзе белән алмый. Мин аңа: «Мине ал инде, барыбер синнән калмам, ишкәкләреңне алып качармын, көймәгә үзем менеп утырырмын!» — дим.
Павлик йодрыгы белән эскәмиягә сукты да кинәт тынып калды.
— Нәрсә, абыең сине алмыймы?
— Ә сез нигә һаман сорыйсыз?
Карт озын сакалын сыпырып тигезләде.
— Мин сиңа ярдәм итәргә телим. Бер тылсымлы сүз бар…
Павлик авызын ачып калды.
— Мин ул сүзне сиңа әйтәм. Ләкин онытма: аны тыныч тавыш белән, сөйләшкән кешеңнең күзләренә туры карап әйтергә кирәк. Онытма — тыныч тавыш белән һәм күзләренә карап…
— Ә нинди сүз ул?
Карт малайның колагына ук иелде. Аның йомшак сакалы Павликның яңагына тиеп китте.
Карт нидер пышылдады да кычкырып өстәде:
— Бу — тылсымлы сүз. Ләкин аны ничек әйтергә кирәклеген онытма.
— Сынап карармын, — дип елмайды Павлик. — Хәзер үк сынап карыйм.
Ул сикереп торды да өенә йөгерде.
Лена өстәл артында рәсем ясап утыра иде. Яшел, зәңгәр һәм кызыл буяулар аның алдында ята. Павликны күрү белән, ул буяуларны тиз генә бер урынга өеп куйды һәм өстенә кулын каплады. «Карт мине алдаган! — дип уйлады малай ачу белән. — Мондый кыз тылсымлы сүзне аңлыймы соң инде!»
Павлик сеңлесенә ян-яклап якынлашты һәм аның җиңеннән тартты. Сеңлесе борылып карады. Шунда Павлик аның күзләренә туры карап, тыныч тавыш белән әйтте:
— Лена, миңа бер буяу бир әле… зинһар…
Лена күзләрен зур итеп ачты. Аның бармаклары йомшарды, кулын өстәлдән алды да, уңайсызланып:
— Кайсысын бирим? — дип сорады.
— Зәңгәрен, — диде Павлик оялып.
Ул буяуны алды, кулында тотып торды, бүлмә буйлап йөрде дә яңадан сеңлесенә бирде. Аңа буяу кирәк түгел иде. Ул хәзер бары тик тылсымлы сүз турында гына уйлады.
«Әби янына барыйм әле. Ул хәзер ашарга пешерә. Куып чыгарырмы, юкмы икән?»
Павлик кухня ишеген ачты. Карчык мичтән кайнар бәлешләрне алып тора иде.
Оныгы аның янына йөгереп килде, ике кулы белән аның кызыл, җыерчыклы йөзен үзенә борды, күзләренә карады һәм пышылдап:
— Миңа бер бәлеш кисәге бир әле… зинһар, — диде.
Әби тураеп басты.
Тылсымлы сүз аның һәр җыерчыгында, күзләрендә һәм елмаюында балкып китте.
— Кайнарын теләдеңме, балакаем? Кайнарынмы? — дип сөйләнде ул һәм иң матур, алсу-кызыл булып пешкән бәлешне сайлап алды.
Павлик шатлыктан сикереп китте һәм әбисенең ике яңагыннан да үбеп алды.
«Тылсымчы! Тылсымчы!» — дип кабатлады ул эчтән генә, картны искә төшереп.
Төшке аш вакытында Павлик тынып кына утырды һәм абыйсының һәр сүзен игътибар белән тыңлады.
Абыйсы көймәдә йөрергә барачагын әйткәч, Павлик аның җилкәсенә кулын куйды да тыныч кына сорады:
— Мине дә ал әле, зинһар.
Өстәл артында барысы да шунда ук тынып калды.
Абыйсы кашларын күтәрде һәм елмаеп куйды.
— Аны ал инде, — диде кинәт сеңлесе. — Сиңа ни тора?
— Алайса, нигә алмаска? — дип елмайды әби. — Әлбәттә, ал.
— Зинһар, — дип кабатлады Павлик.
Абыйсы кычкырып көлде, малайның җилкәсеннән какты, чәчләрен тузгытты:
— Әһә, сәяхәтче! Ярый, әзерлән!
«Булышты! Тагын булышты!» — дип уйлады Павлик.
Ул өстәл артыннан сикереп торды да урамга йөгерде. Ләкин паркта карт инде юк иде. Эскәмия буш иде, комда исә зонтик белән сызылган аңлашылмас билгеләр генә калган иде.

Михаил Пришвин. «Очынчык»

«Очынчык» — йорт хайваннарын чын күңелдән яраткан балалар өчен Михаил Пришвин язган хикәя. Автор укучыларны Вьюшка исемле ау эте белән таныштыра.
Лайка хуҗалары белән сирәк ауга йөргән, ләкин өйне бик яхшы саклаган. Ул чит кешеләрне йортка беркайчан да кертмәгән.
Бер көнне Вьюшкага төшке аштан соң ике сөяк бирәләр. Эт бер сөякне шунда ук ашый башлый, икенчесен исә янына куеп калдыра. Кинәт бер төркем саескан килеп чыга һәм сөякне урлый.
Ләкин кошларның берсе — Очынчык — башкаларга охшамаган була. Ул артык кыю һәм үз белдеге белән эш итә. Вьюшка аның хәйләсен аңлап, сөякне генә түгел, саесканның озын койрыгын да эләктерә.
Хикәя урлашуны, әдәпсезлекне һәм артык масаюны кире кага.
***
Безнең ау этебез — лайка — Бия елгасы ярларыннан безгә килеп эләкте. Шуңа күрә аңа шул Себер елгасы хөрмәтенә Бия дип исем куштык. Ләкин ни сәбәпледер, Бия бездә тиздән Биюшка дип атала башлады. Ә Биюшканы барысы да Вьюшка дип йөртә иде.
Без аның белән сирәк ауга чыктык, әмма ул бездә бик яхшы сакчы булып хезмәт итте. Ауга киткәндә, без шикләнми идек: Вьюшка чит кешене өйгә кертмәячәк. Вьюшка бик күңелле эт иде, аны барысы да ярата. Аның колаклары мөгезләр кебек, койрыгы боҗра сыман бөгелгән, ә тешләре сарымсак бөртекләре кебек ап-ак.
Көндезге аштан соң аңа ике сөяк эләкте.
Бүләкне алгач, Вьюшка койрыгының боҗрасын яздырып, аны бүрәнә кебек түбән төшерде. Бу аның өчен борчылу һәм сак булырга кирәк дигән сүз иде. Чөнки табигатьтә сөяккә кызыгучылар күп була. Койрыгын төшергән килеш, Вьюшка яшел үлән өстенә чыкты. Ул бер сөякне ашый башлады, икенчесен янына куйды.
Шулчак кайдандыр саесканнар килеп чыкты:
— Сикер, сикер! — дип, этнең борынына ук килеп җиттеләр.
Вьюшка бер якка башын боруга, икенче саескан икенче яктан килеп, сөякне эләктереп алды да очып китте.
Бу хәл көз ахырында булды. Шул җәйдә туган саесканнар инде бөтенләй үсеп җиткән иде. Алар җидесе бергә яши һәм ата-аналарыннан урлашуның барлык серләрен өйрәнгән иде. Урланган сөякне алар бик тиз чукып бетерде. Аннары озак уйлап тормыйча, этнең икенче сөяген дә тартып алырга җыендылар.
«Гаиләдә бер гарип була», диләр. Саесканнар гаиләсендә дә шулай булып чыкты. Җидесенең берсе бөтенләй үк ахмак булмаса да, башында ниндидер җил уйный, ул барысын да үзенчә эшләргә ярата иде. Хәзер дә шулай булды. Алты саескан дөрес һөҗүмгә әзерләнде: зур ярымтүгәрәк ясап, бер-берсенә карашып, акрын гына якынлаштылар. Ә берсе, Очынчык, тәртипсез рәвештә туры Вьюшка янына сикерә башлады.
— Тра-та-та-та-та! — дип сайрады барлык саесканнар.
Бу аларның:
— Арткарак сикер! Дөресрәк сикер! Барлык саесканнар кебек эш ит! — дигәнен аңлата иде.
— Тра-ля-ля-ля-ля! — дип җавап бирде Очынчык.
Аның җавабы:
— Сез теләгәнчә эшләгез, ә мин үзем теләгәнчә эшлим, — дигәнне аңлатты.
Очынчык үз башын кыл өстенә куеп, Вьюшка янына ук сикереп килде.
Ул Вьюшка, ахмак эт буларак, сөякне читкә калдырып үзенә ташланыр, ә мин шуны тиз генә эләктереп китәрмен дип уйлады. Ләкин Вьюшка Очынчыкнең ниятен яхшы аңлады. Ул аңа ташланмады. Очынчыкгә күз кырые белән генә карап, сөякне авызыннан чыгарды һәм башын икенче якка борды. Ә анда алты акыллы саескан, зур ярымтүгәрәк ясап, теләмичә генә якынлашкандай кыланып, алга омтыла иде.
Вьюшка башын читкә борган мизгелдән Очынчык файдаланды. Ул сөяккә ташланды, аны эләктереп алды, хәтта икенче якка борылып өлгерде. Канатлары белән җиргә бәрде, үлән арасыннан тузан сыман нәрсә порхылдады. Аңа һавага күтәрелү өчен тагын бер мизгел генә кирәк иде. Әмма нәкъ шул вакытта Вьюшка аның койрыгыннан эләктереп алды. Сөяк җиргә төшеп китте…
Очынчык ычкынды, ләкин аның озын, төрле төстәге матур койрыгы Вьюшканың тешләрендә калды. Ул эт авызыннан озын һәм үткен хәнҗәр кебек чыгып тора иде. Койрыксыз саесканны кемнең дә булса күргәне бармы икән? Йомыркалар урларга яратучы бу ялтыравыклы, чуар һәм җитез кошның койрыгын өзеп алсаң, аның нинди хәлгә калуын күз алдына китерү дә кыен.
Кайчак авыл малайлары сукыр чебен тотып, аның артына озын салам тыгалар да, көчле һәм зур бөҗәкне шул озын койрыгы белән очарга җибәрәләр. Бу бик ямьсез күренеш була. Менә монда да шулай: анда койрыклы чебен булса, биредә койрыксыз саескан иде. Койрыклы чебенгә гаҗәпләнгән кеше койрыксыз саесканны күреп тагын да ныграк аптыраячак. Койрыксыз кошта саесканга хас берни дә калмый. Аны саесканга гына түгел, гомумән бер кошка да охшатып булмый. Ул бары тик башлы, чуар бер йомгак кебек күренә.
Койрыксыз Очынчык якындагы агачка барып кунды. Калган алты саескан да аның янына очып килде. Аларның шаулашуыннан һәм тыз-быз килүеннән шуны аңларга була иде: кошлар дөньясында саесканның койрыксыз калуыннан да зуррак оят юк.

Марат Кәбиров тәрҗемәләре