Андрей Платонов. «Юшка»

«Юшка» — уртанчы сыйныф укучылары өчен хикәя, Андрей Платоновның тәэсирле һәм моңсу әсәре. Автор авыр хезмәт башкарган, тыйнак һәм сабыр карт турында сөйли. Авылдашлары аны Юшка дип йөртә. Өлкәннәр еш кына аңа тупас сүзләр әйтә, балалар исә аның җавап кайтармавын һәм игелеген күреп, аны ачыктан-ачык мыскыл итәләр.
Герой үлгәч, кешеләр аның серен белә: Юшка эшләп тапкан акчасын ятим кызны тәрбияләүгә һәм укытуга биргән икән. Кыз үсеп, табибә була һәм авыл кешеләрен дәвалый башлый. Шуннан соң кешеләр «изге күңелле Юшка»ны рәхмәт белән искә ала.
Бу хикәя кешелекле булырга һәм рәхимсезлектән сакланырга өйрәтә.
***
Кайчандыр, бик борынгы заманда, безнең урамда карт кыяфәтле бер кеше яши иде. Ул Мәскәүгә бара торган зур юл буендагы тимерчелектә эшләде. Тимерченең ярдәмчесе булып хезмәт итте, чөнки аның күзләре дә начар күрә, кулларында да көч аз иде. Ул тимерчелеккә су, ком һәм күмер ташый, күрек белән учакны өрдерә, төп тимерче аны сукканда кызган тимерне сандалга кыскыч белән тотып тора, атны дагалау өчен станокка кертә һәм тимерчелектә кирәк булган башка эшләрне башкара иде. Аның исеме Ефим иде, ләкин барлык кешеләр аны Юшка дип йөртте. Кечкенә буйлы һәм ябык иде. Җыерчыклы йөзендә мыек һәм сакал урынына сирәк кенә агарып чыккан төкләр күренә. Күзләре сукыр кешенеке кебек ап-ак, алар сүнми торган яшьләр кебек һәрвакыт дымланып тора.
Юшка тимерче хуҗасының аш-су өендә яши иде. Иртән ул тимерчелеккә китә, кичен яңадан йокларга кайта.
Хуҗа аңа хезмәте өчен икмәк, шулпа һәм ботка ашата. Ә чәй, шикәр һәм кием-салымны Юшка үзе сатып алырга тиеш. Моның өчен ул аена җиде сум алтмыш тиен хезмәт хакы ала иде. Ләкин Юшка чәй эчми, шикәр дә сатып алмый иде — су гына эчә. Киемен дә еллар буе алыштырмыйча кия. Җәй көне ул эштән каралып корымга буялып беткән чалбар һәм күлмәк киеп йөри. Алар очкыннардан тишелеп беткән була, шуңа күрә берничә урында аның ак тәне күренеп тора. Аяклары ялангач була. Кышын күлмәк өстеннән мәрхүм әтисеннән калган тунын кия, аякларына исә көздән үк ямый башлаган киез итекләрен эләктерә иде.
Юшка иртә белән тимерчелеккә киткәндә, картлар һәм карчыклар торып утыра да:
— Әнә, Юшка эшкә китте инде, торырга вакыт, — дип яшьләрне уята иде.
Кичен Юшка йокларга кайтып барганда, кешеләр:
— Инде кичке аш ашарга һәм йокларга ятарга вакыт, әнә Юшка да йокларга китте, — дип әйтәләр иде.
Ә кечкенә балалар, хәтта үсмер яшькә җиткәннәре дә, тыныч кына атлап барган карт Юшканы күргәч, урамда уйнауларын туктата, аның артыннан йөгереп китә һәм кычкыра башлыйлар:
— Юшка килә! Юшка!
Балалар җирдән коры чыбыклар, ташлар, учлап-учлап чүп алып, Юшкага ата иде.
— Юшка! — дип кычкыралар балалар. — Син чыннан да Юшкамы?
Карт балаларга берни дә җавап бирми, үпкәләми. Ул элеккечә тыныч атлап бара, битенә ташлар һәм туфрак кисәкләре килеп бәрелсә дә, йөзен капламый иде.
Балалар Юшкага гаҗәпләнә: ул исән, ләкин аларга ачуланмый.
Алар картка яңадан эндәшә:
— Юшка, син чынмы әллә юкмы?
Аннары балалар җирдәге әйберләрне аңа ата, янына йөгереп килә, төрткәли һәм эткәли иде. Алар Юшканың ни өчен үзләрен орышмавын, чыбык алып куып йөрмәвен аңламадылар. Башка өлкәннәр шулай эшли бит.
Балалар андый кешене беркайчан да очратмаган иде, шуңа күрә Юшканың чыннан да тере кеше булуына шикләнделәр.
Алар Юшкага кагылгач яки суккач, аның каты һәм исән икәнен күрәләр иде.
Шуннан соң балалар Юшканы тагын эткәли, аңа туфрак кисәкләре ата:
— Ул чыннан да бу дөньяда яши икән, ачулансын әле, — дип уйлыйлар.
Ләкин Юшка бары тик атлап бара һәм дәшми.
Шунда балалар үзләре Юшкага ачулана башлый. Юшка гел дәшми торса, аларны куркытмаса һәм артыннан кумаса, аларга уйнау күңелсез һәм кызыксыз була иде.
Шуңа күрә алар картны тагын да катырак эткәли, аның тирәсендә кычкырып йөри, Юшканы үзләренә яманлык белән җавап бирергә мәҗбүр итәргә тырыша.
Алай эшләсә, аннан куркып читкә йөгерерләр, аннары ерактан яңадан үртәп, аны үзләренә чакырырлар иде. Соңыннан кичке караңгылыкка, өйләрнең ишегалларына, бакча һәм яшелчә түтәлләре арасындагы куаклыкларга качарлар иде.
Ләкин Юшка аларга тимәде һәм җавап бирмәде.
Балалар аны бөтенләй туктатса яки артык каты авырттырса, ул:
— Нәрсә сез, якыннарым, нәрсә сез, кечкенәләрем? Сез, мөгаен, мине яратасыздыр! Ни өчен мин сезгә барыгызга да кирәк? Туктагыз, миңа тимәгез. Сез күзләремә туфрак тутырдыгыз, мин күрә алмыйм, — дип әйтә иде.
Балалар аны ишетми дә, аңламый да. Алар элеккечә Юшканы эткәли һәм аннан көлә.
Алар Юшка белән теләгәннәрен эшли алуларына, ә аның үзләренә бернинди зыян китермәвенә шатланалар.
Юшка да шатлана.
Ул балаларның ни өчен аңардан көлүен һәм аны җәберләвен белә иде. Ул балаларның үзен яратуына, аның аларга кирәк булуына ышанды. Балалар кешене ничек яратырга кирәклеген белми, мәхәббәтләрен ничек күрсәтергә икәнен аңламый, шуңа күрә аны җәфалый дип уйлады.
Өйләрендә балалар начар укыса яки әти-әниләрен тыңламаса, аталары һәм аналары аларны шелтәли иде:
— Менә син дә Юшка кебек булырсың! Үсеп җиткәч, җәй көне яланаяк, кыш көне тишек киез итекләр белән йөрерсең. Барысы да сине җәфалар, син чәй дә, шикәр дә эчмәссең, бары тик су гына эчәрсең!
Өлкән яшьтәге кешеләр дә кайвакыт урамда Юшканы рәнҗетә иде.
Өлкәннәрнең кайчак күңелендә ачулы кайгы яки үпкә була. Әгәр алар исерек булса, йөрәкләре рәхимсез ярсу белән тула.
Тимерчелеккә яки йокларга хуҗа йортына китеп барган Юшканы күргәч, берәр өлкән кеше аңа:
— Син ник болай сәер, башкаларга охшамаган булып йөрисең? Нәрсә турында шулай үзенчә уйланып барасың? — дип әйтә иде.
Юшка туктый, тыңлый, ләкин җавап бирми.
— Әллә сүзләрең беткәнме, хайван? Син минем кебек гади һәм намуслы яшә. Эчеңдә яшерен нәрсә уйлама! Әйт, шулай яшәрсеңме? Яшәмисеңме? Әһә! Ярар!
Шушы сөйләшү вакытында Юшка дәшми торгач, өлкән кеше Юшканы бөтен нәрсәдә гаепле дип саный һәм аны шунда ук кыйный иде.
Юшканың сабырлыгы өлкән кешене тагын да ярсыта, ул аны башта уйлаганнан да катырак кыйный һәм үзенең кайгысын берникадәр вакытка шул явызлык белән оныта иде.
Аннан соң Юшка озак кына юл тузанында ята.
Аңына килгәч, ул үзе торып баса. Кайвакыт тимерче хуҗасының кызы килеп, аны күтәреп алып китә иде.
— Син үлсәң яхшырак булыр иде, Юшка, — дип әйтә иде хуҗаның кызы. — Сиңа ни өчен яшәргә?
Юшка аңа гаҗәпләнеп карый. Ул яшәр өчен туган кеше ни өчен үләргә тиешлеген аңламый иде.
— Мине әти-әнием тудырган, аларның ихтыяры шундый булган, — дип җавап бирә Юшка. — Миңа үләргә ярамый. Мин бит синең әтиеңә тимерчелектә булышам.
— Синең урыныңа башка берәр ярдәмче табылыр иде!
— Мине, Даша, халык ярата!
Даша көлә:
— Хәзер синең яңагыңда кан, ә узган атнада колагыңны ерттылар. Ә син «халык мине ярата» дип сөйлисең!
— Алар мине үзләре дә аңламыйча ярата, — ди Юшка. — Кешеләрнең йөрәге сукыр була.
— Йөрәкләре сукыр булса да, күзләре күрә! — ди Даша. — Әйдә, тизрәк бар. Сине алар йөрәкләре белән ярата, ә чынында кыйный.
— Әйе, алар миңа ачулана, бу дөрес, — дип килешә Юшка. — Алар миңа урамнан йөрергә рөхсәт итми һәм тәнемне имгәтә.
— Эх син, Юшка, Юшка! Әтием әйтүенчә, син әле алай ук карт та түгелсең бит!
— Нинди карт булыйм инде мин! Балачактан бирле күкрәгем авырта. Авыру аркасында гына минем кыяфәтем бозылды һәм картайдым.
Шушы авыруы аркасында Юшка һәр җәй саен хуҗасыннан бер айга китә иде.
Ул еракта, кеше аз яшәгән бер авылга җәяүләп бара. Анда, күрәсең, аның туганнары яши иде.
Ләкин аларның Юшкага ничек туган икәнлеген беркем белми. Хәтта Юшка үзе дә оныта: бер җәйне ул авылда тол калган апасының яшәвен әйтә, икенче елны — аның бертуган кызы яшәвен сөйли.
Кайчакта ул авылга барам ди, кайчакта Мәскәүгә китәм дип әйтә.
Кешеләр исә ерак авылда Юшканың үз кызы яши дип уйлый. Ул да, әтисе кебек, кешеләргә кирәксез һәм беркемгә дә явызлык теләми торган кеше булырга тиеш дип уйлыйлар.
Июль яки август айларында Юшка җилкәсенә икмәк салынган юл капчыгын асып, шәһәрдән чыгып китә иде.
Юлда ул үләннәрнең һәм урманнарның хуш исен сулый. Күктә туган, ак болытларга карый. Алар якты һава җылысында акрын гына йөзеп китә һәм юкка чыга иде.
Ул ташлы сайлыкларда гөрләп аккан елгалар тавышын тыңлый.
Шул вакытта Юшканың авыру күкрәге ял итә, ул үзенең чахоткасын бөтенләй сизми.
Кеше аягы сирәк баса торган ерак урыннарга киткәч, Юшка тере җан ияләренә булган мәхәббәтен инде яшерми иде.
Ул җиргә иелеп, чәчәкләрне үбә. Аларга сулышын өрмәскә тырыша, чөнки чәчәкләр аның сулышыннан шиңәргә мөмкин дип курка.
Ул агачларның кабыгын сыйпый, сукмакта үлеп калган күбәләкләрне һәм коңгызларны күтәреп ала, аларның йөзләренә озак карап тора. Аларсыз ул үзен ятим итеп сизә.
Ләкин күктә тере кошлар сайрый, үлән арасында энә караклары, коңгызлар һәм эшчән чикерткәләр шат авазлар чыгара. Шуңа күрә Юшканың күңеленә җиңел була.
Чәчәкләрнең дым һәм кояш җылысы аңкытып торган татлы исе аның күкрәгенә керә иде.
Юшка юлда еш туктап ял итә. Ул юл буендагы агач күләгәсенә утырып, тынычлыкта һәм җылылыкта йокымсырап ала.
Кырда ял итеп, сулышын тигезләп алгач, ул авыруын бөтенләй оныта һәм сәламәт кеше кебек шатланып алга атлый.
Юшка кырык яшьтә иде, ләкин авыруы аны күптәннән җәфалап, вакытыннан алда картайтканга, барысына да ул бик карт һәм хәлсез булып күренә иде.
Һәр елны ул шулай кырлар, урманнар һәм елгалар аша ерак авылга яки Мәскәүгә китә иде. Анда аны кемдер көтәме, әллә беркем дә көтмиме — шәһәрдә моны беркем белмәде.
Бер айдан соң Юшка гадәттә шәһәргә кире кайта һәм яңадан иртәдән кичкә кадәр тимерчелектә эшли башлый.
Ул элеккечә яши башлый. Балалар һәм өлкәннәр дә яңадан аннан көлеп, җавап кайтармый торган ахмаклыгы өчен шелтәләп, аны җәфалый иде.
Юшка киләсе җәйгә кадәр тыныч кына яшәде. Җәй уртасында ул яңадан җилкәсенә юл капчыгын асты, ел дәвамында эшләп җыйган акчасын аерым капчыкка салды. Анда барлыгы йөз сум чамасы акча бар иде.
Ул акча салынган капчыкны күкрәгенә, киеме эченә элеп куйды һәм тагын билгесез якка, билгесез кеше янына китте.
Ләкин елдан-ел Юшка ныграк хәлсезләнде. Вакыт үтте, аның гомер сәгатьләре азая барды, ә күкрәк авыруы тәнен тагын да хәлсезләндерде.
Бер җәйне Юшка гадәттә ерак авылга китәргә тиеш вакыт җиткәч, беркая да бармады.
Ул гадәттәгечә, кичке караңгыда, тимерчелектән хуҗасының өенә таба атлап бара иде.
Юшканы белгән бер күңелле юлчы аны күреп көлде:
— Ник безнең җирне таптап йөрисең, Ходай ясаган карачкы? Әллә үлеп китсәң булмыймы? Синнән башка, бәлки, күңеллерәк булыр иде. Мин хәтта сине сагынудан куркам…
Шунда Юшка, күрәсең, гомерендә беренче тапкыр, аңа ачулы җавап бирде:
— Мин сиңа нәрсә эшләдем? Мин сезгә нәрсә белән комачаулыйм? Мине әти-әнием яшәргә дип тудырган. Мин закон буенча туганмын. Мин дә бөтен дөньяга синең кебек үк кирәк. Димәк, миннән башка да булмый.
Юшка сүзен тәмамлап өлгергәнче, юлчы аңа ачуланды:
— Нәрсә? Син ни сөйлисең? Минем үземне синең белән чагыштырырга ничек җөрьәт итәсең, әшәке тилемсә!
— Мин сезне чагыштырмыйм, — диде Юшка. — Кирәклек ягыннан барыбыз да тигез.
— Миңа акыл өйрәтмә! — дип кычкырды юлчы. — Мин үзем синнән күпкә акыллырак! Кара син, сөйләшә дә башлагансың! Мин сине акылга өйрәтермен!
Юлчы кулын селтәп, явыз көч белән Юшканың күкрәгенә төртте. Юшка аркасы белән җиргә егылды.
— Ятып ял ит, — диде юлчы һәм өенә кайтып чәй эчәргә китте.
Бераз ятканнан соң, Юшка йөзтүбән әйләнде һәм бүтән хәрәкәтләнмәде, торып басмады.
Бераздан аның яныннан бер кеше үтеп бара иде. Ул мебель остаханәсендә эшләүче балта остасы иде.
Ул Юшкага эндәште, аннары аны аркасына әйләндерде һәм караңгыда Юшканың ап-ак, хәрәкәтсез ачык күзләрен күрде.
Аның авызы кара иде. Балта остасы Юшканың иреннәрен учы белән сөртеп алды һәм анда оешкан кан икәнен аңлады.
Ул Юшканың башы яткан урынны тикшерде. Җирнең юеш булуын тойды — Юшканың тамагыннан аккан кан шунда җыелган иде.
— Үлгән, — дип көрсенде балта остасы. — Сау бул, Юшка. Безнең барыбызны да кичер. Кешеләр сине кире какты. Ләкин кем аларга хөкем чыгаручы булырга хокук биргән?
Тимерче хуҗасы Юшканы җирләүгә әзерләде. Хуҗаның кызы Даша Юшканың гәүдәсен юды. Аны тимерче йортында өстәлгә салдылар.
Мәрхүм белән хушлашырга Юшканы белгән барлык кешеләр — картлар да, яшьләр дә, балалар да — килде.
Бу кешеләрнең барысы да Юшка исән вакытта аннан көлгән, аны җәфалаган кешеләр иде.
Аннары Юшканы җирләделәр һәм оныттылар.
Ләкин Юшкасыз кешеләргә яшәү авыррак булды. Хәзер бөтен явызлык һәм мыскыллау кешеләр арасында гына кала, бер-берсенә юнәлә иде.
Чөнки читләрнең явызлыгын, кырыслыгын, мыскыллавын һәм дошманлыгын дәшмичә күтәреп торган Юшка инде юк иде.
Юшка турында алар көз ахырында гына яңадан искә төшерде.
Караңгы һәм яңгырлы көннәрнең берсендә тимерчелеккә яшь кыз килде дә хуҗадан Ефим Дмитриевичны кайдан табып булуын сорады.
— Кайсы Ефим Дмитриевичны? — дип гаҗәпләнде тимерче. — Бездә андый кеше беркайчан да булмады.
Кыз моны ишеткәч тә чыгып китмәде, дәшмичә нидер көтеп торды.
Тимерче аңа карап куйды: начар һава торышы бу кунакны каян алып килгән?
Кыз кечкенә буйлы һәм хәлсез күренә иде. Ләкин аның йомшак һәм чиста йөзе шулкадәр ягымлы һәм тыйнак, зур соры күзләре шулкадәр моңсу, алар теләсә кайсы мизгелдә яшь белән тулачак кебек күренә иде.
Тимерченең йөрәге йомшарды һәм ул кинәт аңлап алды:
— Әллә сез Юшка турындамы? Шулай икән! Паспортында ул Дмитриевич дип язылган иде.
— Юшка, — дип пышылдады кыз. — Дөрес. Ул үзе дә үзен Юшка дип атый иде.
Тимерче бераз дәшми торды.
— Ә сез аңа кем буласыз? Туганы, әллә?
— Мин аңа беркем дә түгел. Мин ятим идем. Ефим Дмитриевич мине кечкенә чакта Мәскәүдә бер гаиләгә урнаштырды. Аннары интернатлы мәктәпкә укырга бирде.
Ел саен ул мине килеп күрә һәм ел буена яшәргә һәм укырга җитәрлек акча алып килә иде.
Хәзер мин үстем, университетны тәмамладым. Ләкин быел җәйдә Ефим Дмитриевич мине килеп күрмәде.
Әйтегез әле, ул кайда? Ул сездә егерме биш ел эшләвен сөйләгән иде.
— Ярты гасыр диярлек үткән инде, без бергә картайдык, — диде тимерче.
Ул тимерчелекне бикләде дә кунак кызны зиратка алып китте.
Кыз Юшка күмелгән җиргә тезләнеп егылды.
Бу кеше аны балачактан туендырган, үзе шикәр ашамыйча, аның ашавын теләгән зат иде.
Кыз Юшканың нинди авыру белән чирләгәнен белә иде. Хәзер ул үзе дә укып табибә булган һәм аны бөтен дөньяда иң нык яраткан иң кадерле кешесенә ярдәм итәргә дип монда килгән иде.
Шуннан соң күп вакыт үтте.
Табибә кыз безнең шәһәрдә мәңгегә калды. Ул чахотка белән авыручылар өчен ачылган хастаханәдә эшли башлады. Туберкулёз белән авыручылар яшәгән йортларга йөрде һәм үз хезмәте өчен беркемнән дә акча алмады.
Хәзер ул үзе дә картайды. Ләкин һаман да көне буе авыруларны дәвалый, аларны юата, газапларын киметергә һәм хәлсезләнгән кешеләрне үлемнән ерагайтырга тырыша.
Шәһәрдә аны барысы да белә һәм «изге күңелле Юшканың кызы» дип атый.
Кешеләр инде Юшканың үзен күптән оныткан. Алар кызның аңа чын үз кызы булмаганын да белми.
Марат Кәбиров тәрҗемәсе