Борис Екимов. «Шифа төне»

Борис Екимовның «Шифа төне» – 13-14 яшьлек балалар өчен хикәя. Әсәрдә Дуня әбинең төнлә сугыш һәм ачлык хатирәләреннән кычкырып уянуы, ә оныгы Гришаның аңа ярдәм итәргә тырышуы тасвирлана. Малай әбисенең газабын күреп, аны боерык белән түгел, ә мәрхәмәт һәм наз белән тынычландыра. Хикәя балаларга өлкәннәрнең авыр үткәнен хөрмәтләргә, игътибарлы һәм миһербанлы булырга өйрәтә.

Оныгы килеп тә җитте, малайлар белән чаңгы шуарга чыгып та йөгерде. Ә Дуня әби, кинәт җанланып китеп, өй эчендә җиң сызганып мәш килде: щи пешерде, бәлешләр ясарга тотынды, кайнатмалар белән компотлар чыгарды һәм тәрәзәдән Гришаның кайчан кайтып килерен күзәтте.
Төшке ашка оныгы кайтып керде, ашап-эчеп туйды да, тагын чыгып чапты — бу юлы тимераякларда шуарга китте. Дуня әби тагын ялгыз калды. Әмма бу ялгызлык түгел иде. Диванда оныгының күлмәге ята, китаплары өстәлдә ауный, сумкасы ишек төбенә ташланган — барысы да үз урынында түгел, өй эчендә тәртипсезлек иде. Шул ук вакытта өйдә җанлылык сизелә иде.
Улы белән кызы шәһәрдә үз ояларын корганнар һәм авылга сирәк кенә кайтып йөриләр — елына бер тапкыр кайтсалар да ярый. Дуня әби дә аларга кунакка еш бармый, барса да кичен үк гадәттәгечә өенә кайтып китә. Бер яктан, өе өчен борчыла: ничек кенә булмасын, хуҗалыгы бар. Икенче яктан…
Икенче сәбәбе мөһимрәк иде: соңгы вакытларда Дуня әби борчылып йоклый, төшендә сөйләнә, хәтта кычкырып та җибәрә башлады. Үз өендә, үз йортында хет бөтен дөньяга кычкыр — ишетүче юк Ә кунакта алай түгел. Барысы да урыннарына ятып йоклап китүгә, Дуня әби мыгырданырга, кычкырып сөйләшергә, кемнедер үгетләргә, ялварырга тотына — төнге тынлыкта аның сүзләре аермачык ишетелә. Аннары ул кычкырып җибәрә:
— Яхшы кешеләр! Коткарыгыз!!
Әлбәттә, барысы да уяна һәм Дуня әби янына йөгереп килә. Ә аның төшләре шундый борчулы була. Сөйләшәләр, тынычландыралар, валерианка бирәләр дә таралышалар. Ә бер сәгатьтән соң барысы да кабатлана:
— Алла хакы өчен гафу итегез! Гафу итегез!!
Һәм тагын бөтен фатир аякка баса.
Әлбәттә, барысы да аңлый иде: моңа картлык һәм Дуня әбинең авыр тормышы гаепле. Сугыш, ачлык… Аңлыйлар иде, әмма аңлаудан гына җиңел булып китми.
Дуня әби кунакка килсә, өлкәннәр төне буе йоклый алмый диярлек. Моннан ни файда? Аны табибларга алып бардылар. Табиблар дарулар язып бирде. Әмма берни дә булышмады. Дуня әби балалары янына елдан-ел сирәгрәк йөри башлады, ә соңрак бөтенләй бер көнгә генә бара торган булды: автобуста ике сәгать селкенеп барып, аларның хәлләрен сораша да кире кайта.
Балалары да ата-ана йортына бары тик ял вакытында, җәй көне генә кайтып йөрделәр. Ә менә үсә төшкән оныгы Гриша әбисенә ешрак килә башлады: кышкы каникулларга, Октябрь бәйрәмнәренә, Май бәйрәмнәренә.
Ул кышын да, җәен дә Дон елгасында балык тотты, гөмбә җыйды, тимераякта һәм чаңгыда шуды, урам малайлары белән дуслашты — кыскасы, күңелсезләнмәде. Дуня әби моңа сөенә иде.
Быел да Гришаның кайтуы белән ул үзенең чирләрен онытты. Көн мәшәкатьләр һәм эшләр арасында сизелмичә үтте. Кинәт кенә тәрәзә артында күк күгәрә башлады, кич якынлашты.
Гриша кичке якта кайтып керде. яңаклары алсуланган, күзләреннән очкын сибелә. Болдырда гөрселдәде дә, салкын һава ияртеп өйгә очып керде һәм ишек төбеннән үк сөрән салды:
— Иртәгә балыкка барабыз! Күпер артында суда алабуга бик күп. Котыра!
— Бик әйбәт, — дип хуплады Дуня әби. — Уха пешереп сыйланырбыз.
Гриша кичке ашын ашады да, кирәк-яракларын барларга утырды: мормышкаларын, ялтыравыклы кармакларын тикшерде, үзенең бөтен байлыгын өйнең яртысына җәеп салды. Дуня әби диванга урнашып, оныгын күзәтте, аннан-моннан сораштырды.
Оныгы әле күптән түгел генә кечкенә малай иде. Ә соңгы бер-ике елда кинәт сузылып үсеп киткән. Дуня әби озын аяклы, зур куллы, ирен өстендә кара төкләре күренә башлаган бу яшүсмердә элекке юантык Гришатканы көчкә таный иде.
— Әби, мин әйтәм бит, ышана аласың. Уха да, кыздырылган балык та булачак. Безнең эш — җитди эш. Онытма. Фирма себерке бәйләми!
— Себерке белән чыннан да эшләр начар, — дип килеште Дуня әби. — Базарда өч сумга кадәр җитә.
Гриша көлеп җибәрде:
— Мин балык турында әйтәм.
— Балык турында… Минем бер абыем балык тота иде. Авдей абый. Без Картульләрдә яши идек. Мине дә шуннан кияүгә алдылар. Анда балык дигәнең…
Гриша идәндә, ялтыравыклы кармаклар һәм җепләр арасында утыра иде. Озын аяклары бөтен бүлмә аша — караваттан диванга кадәр — сузылган. Ул әбисен тыңлады да:
— Без дә иртәгә күп итеп тотарбыз: ухага да, кыздырырга да җитәр, — диде.
Тәрәзә артында кояш күптән баеп беткән иде. Күк озак вакыт алсу булып торды. Ай да яртылаш калыккан, якты һәм ачык иде.
Йокларга яттылар. Дуня әби, оялып кына, әйтте:
— Төнлә, бәлки, тавышланырмын. Син мине уят.
Гриша кул селтәде:
— Мин, әби, берни дә ишетмим. Үле кебек йоклыйм.
— Ярый, Аллага шөкер. Әле менә мин, карт юләр, тавышланам. Берни дә эшли алмыйм.
Гриша да, Дуня әби дә тиз генә йоклап талдылар.
Ләкин төн уртасында Гриша кычкырган тавышка уянып китте:
— Ярдәм итегез! Ярдәм итегез, яхшы кешеләр!
Йокы аралаш, караңгыда ул бернәрсә дә аңламады, куркып китте.
— Яхшы кешеләр! Хлеб карточкаларымны югалттым! Карточкалар зәңгәр яулыкка төйнәлгән иде! Бәлки, кемдер табып алгандыр? — дип әби тынып калды.
Гриша кайда икәнен, нәрсә булганын аңлады. Бу Дуня әби кычкыра иде. Тынлыкта аның авыр сулышы аермачык ишетелде. Ул әйтерсең лә сулышын җайлый, көч җыя иде. Аннары тагын елап-сыктап сөйләнә башлады, соңрак тавышы ишетелерлек кычкырды:
— Карточкалар… Карточкалар кайда… Зәңгәр яулыкта… Яхшы кешеләр… Балаларым… Петя, Шурик, Таечка… Өйгә кайтсам, алар ашарга сорар… Әни, ипи бир… Әниләре…
Дуня әби кинәт туктап калды, әйтерсең лә ниндидер коточкыч нәрсә күргәндәй булды. Аннары кычкырып җибәрде:
— Яхшы кешеләр! Үләргә бирмәгез! Петя! Шура! Таечка!
Балаларының исемнәрен ул нечкә һәм газаплы тавыш белән әйтә иде.
Гриша түзмәде, урыныннан торып, әбисе бүлмәсенә керде.
— Әби! Әби! — дип эндәште ул. — Уян…
Дуня әби уянып, боргалана башлады:
— Гриша, синме? Сине уятып җибәрдем. Алла хакы өчен гафу ит.
— Син, әби, сул ягыңа яткансың, йөрәк өстенә.
— Йөрәк өстенә… йөрәк өстенә… — дип тыңлаучан гына килеште Дуня әби.
— Йөрәк өстенә ятарга ярамый. Уң ягыңа ят.
— Ятам, ятам…
Ул үзен бик гаепле итеп хис итә иде. Гриша үз бүлмәсенә кайтып, урынына ятты. Дуня әби боргаланды, авыр сулады. Төштә килгән куркынычның шундук чигенергә исәбе юк иде.
Гриша да йокламады, җылынып ятты. Икмәк карточкалары турында ул белә иде. Кайчандыр — сугыш елларында һәм сугыштан соң — шул карточкалар буенча ипи биргәннәр. Ә әбисе кайгырып искә алган Петя — аның әтисе иде.
Айның тонык яктылыгында шкаф белән китап киштәсе караңгыланып күренә иде. Гриша иртәнге көн, балык тоту турында уйлый башлады. Ул инде йокымсырый гына башлаган иде, әбисенең мыгырдануын ишетте:
— Кыш килә… Имән чикләвекләре әзерләргә кирәк… Балаларга, балакайларга…
Дуня әби сөйләнә иде:
— Ипи җитми, ашказаныбызны имән чикләвекләре белән тутырырбыз. Алла хакы өчен, алма… Алма! — дип кычкырды ул. — Һич югы капчыкларны калдырыгыз! Капчыкларны!
Аның кычкыруын елау өзде.
Гриша урыныннан сикереп торды.
— Әби! Әби! — дип кычкырды ул һәм кухняда ут кабызды. — Әби, уян!
Дуня әби уянды. Гриша аның өстенә иелде. Электр лампасы яктысында әбисенең йөзендә яшьләр ялтырый иде.
— Әби… — дип көрсенде Гриша. — Син чынлап та елыйсыңмы? Бу бит төш кенә.
— Елыйм, карт юләр. Төшемдә… төшемдә…
— Әмма яшьләрең чын бит. Төш — ялган нәрсә. Син уяндың — һәм барысы да бетте.
— Хәзер генә уяндым. Ә тегендә…
— Ә нинди төш күрдең?
— Начар нәрсә. Имән чикләвекләре җыярга Донның аръягындагы тауларга барганмын имеш. Ике капчык тутырганмын. Ә урманчылар паромда аларны тартып алалар. Имеш, җыярга ярамый икән. Капчыкларны кире бирмиләр.
— Ә сиңа имән чикләвекләре нәрсәгә?
— Ашарга. Без аларны төя идек, бераз он кушып, көлчә пешереп ашый идек.
— Әби, син моны төштә генә күрәсеңме, әллә чыннан да булганмы? — дип сорады Гриша.
— Төштә, — дип җавап бирде Дуня әби. — Төштә дә, чынлыкта да булган. Аллам сакласын. Аллам сакласын… Ят, бар, ят…
Гриша үз бүлмәсенә чыгып китте. Аны нык йокы басты, Дуня әби дә бүтән кычкырмады — ничек кенә булмасын, ул иртә таңга кадәр берни дә ишетмәде.
Иртән ул балыкка китте һәм вәгъдә иткәнчә, ухага да, кыздырырга да җитәрлек биш яхшы алабуга тотты.
Төшке аш вакытында Дуня әби кайгырды:
— Сине йоклатмыйм… Ике тапкыр уяттым. Картлык инде.
— Әби, моны күңелеңә алма, — дип тынычландырды аны Гриша. — Йокы туйдырырга өлгерермен. Минем барсы да алда әле.
Ул ашап бетерде дә шунда ук җыена башлады. Чаңгы костюмын кигәч, тагын да озынрак булып күренде. Чаңгы бүреген кигән, йөзе мөлаем, малайларча, коңгырт һәм алсу битле иде.
Аның янында Дуня әби бөтенләй карт булып күренде: бөкрәйгән, йомшарып-эри башлаган гәүдәсе, ак чәчле башы калтырый, күзләрендә бу дөньяга хас булмаган ниндидер моңсулык чагыла иде.
Гриша әбисенең ярымкараңгыда, күз яшьләре арасында калган йөзен кинәт исенә төшерде. Бу күренеш аның йөрәген телеп алды. Ул тизрәк чыгып китәргә ашыкты.
Ишегалдында аны дуслары көтә иде. Якында гына дала җәелеп ята. Ә бераз читтәрәк нарат агачлары утыртылган урын яшелләнеп күренә. Анда чаңгыда йөрү шундый рәхәт иде.
Ылыслы агачларның сумала исе канга тере салкын булып үтеп керә һәм, гүя, чаңгы юлында җиңел хәрәкәт иткән тәнне өскә күтәрә иде. Чаңгыда очу, әйтерсең лә, һавада йөзү кебек җиңел иде.
Наратлар артында кызыл тал белән капланган комлы калкулыклар күтәрелә. Алар калкулыклы тезмә булып Донга кадәр сузыла. Ерактагы, кар белән капланган биек тауларга таба тартылу көчле иде.
Җил ком кәгазедәй битне кисеп, күзләрдән яшь чыгара. Ә син, бераз тезләнеп, очасың, күзләреңне нечкә ярык кебек кысып, алда очраган һәр калкулыкны һәм чокырны күзәтеп өлгерергә тырышасың. Тәнең дертләп китә, әмма син барыбер түбәнгә таба очасың. Ниһаять, пуля кебек, кар баскан елганың тигез өстенә килеп чыгасың. Куркуыңны эчеңнән чыгарып сулыйсың да, иркенәеп, Донның уртасына кадәр тыныч кына шуып барасың.
Бу төндә Гриша Дуня әбинең кычкырганын ишетмәде. Әмма иртән аның йөзенә карап, әбисенең тыныч йокламаганын аңлады.
— Сине уятмадыммы? Аллага шөкер…
Тагын бер көн, аннары тагын бер көн үтте. Бер кичне Гриша шәһәргә шалтыратырга почтага китте. Әнисе белән сөйләшкәндә, ул сорады:
— Дуня әби сиңа йокларга ирек бирәме?
Аннары киңәш бирде:
— Ул кичтән сөйләнә башлау белән, син аңа: «Молчать!» — дип кычкыр. Шунда ул туктый. Без шулай эшләп карадык.
Өйгә кайтканда, Гриша әбисе турында уйланды. Тыштан караганда, ул хәзер бик көчсез һәм ялгыз күренә иде. Ә төннәрен күз яшьләренә чылануп үткәрүе — әйтерсең лә, аңа бирелгән җәза.
Әтисе дә үткән еллар турында сөйләгән иде. Әмма аның өчен ул еллар инде артта калган. Ә әбисе өчен — юк. Ул, мөгаен, төн җитүен бик зур авырлык белән көтәдер. Барлык кешеләр ачы елларны онытканнар. Ә аның өчен ул кайгы кабат-кабат әйләнеп кайта. Ләкин аңа ничек булышырга?
Кич җитте. Кояш Дон ярындагы калкулыклар артына яшеренде. Елганың аръягында алсу тасма җәелеп ята, ә аның өстендә ерактагы сирәк урман кара челтәр булып күренә иде. Авылда тынлык урнашкан. Бары тик кечкенә балалар гына чаналарда шуып, көлешәләр.
Әбисе турында уйлау Гришага авыр иде. Аңа ничек ярдәм итәргә? Әнисе киңәш иткәнчә эшләргәме? Әнисе әйткәнчә, бу булыша икән. Бәлки, чыннан да шулайдыр. Бу бит — психика эше. Боерырга, кычкырырга — һәм ул туктар.
Гриша ашыкмыйча атлады. Аның күңелен нәрсәдер җылыта, эретә һәм шул ук вакытта яндыра иде. Кич буе, аш вакытында да, китап укыганда да, телевизор караганда да, Гриша үткән төннәрне искә төшерде, әбисенә карап-карап алды һәм: «Иң мөһиме — йоклап китмәскә», — дип уйлады.
Кичке аш вакытында ул каты чәй эчте, йокы басмасын өчен, бер чынаяк, аннары икенчесен дә эчеп куйды. Ул үзен йокысыз төнгә әзерләде. Төн җитте. Утны сүндерделәр. Гриша ятмады, ә караватында утырып, үз сәгатен көтте. Тәрәзә артында ай балкый. Кар агарган. Амбарлар кара булып күренә. Дуня әби тиз генә йоклап китте, бераз мышный башлады. Гриша көтте. Ниһаять, әбисе бүлмәсеннән аңлашылмаган мыгырдану ишетелде. Гриша торды да кухняга чыкты. Ут кабызды, карават янына басты. Аны ирексездән калтырану басты.
— Югалттым… Юк… Карточкалар юк… — дип мыгырданды Дуня әби әкрен генә. — Карточкалар… Кайда… Карточкалар…
Аның күзләренә яшь тулды. Гриша тирән сулыш алды. Катырак кычкырырга, хәтта аягын идәнгә бәрергә дә әзерләнде. Бу юлы һичшиксез ярдәм итәр дип уйлады.
— Ипи карточкалары… — дип авыр газап белән, яшь аралаш әйтте Дуня әби.
Малайның йөрәген кызгану һәм әрнү биләп алды. Ул уйлаганын бөтенләй онытты. Карават янына тезләнде һәм әбисен йомшак, назлы тавыш белән тынычландыра башлады:
— Менә сезнең карточкалар, әби… Зәңгәр яулыкта, әйеме? Сезнекеләр зәңгәр яулыкка төйнәлгәнме? Сез аларны төшереп калдыргансыз. Ә мин табып алдым. Менә күрәсез, алыгыз, — дип кабатлады ул ныкышып. — Барысы да исән-сау, алыгыз…
Дуня әби тынып калды. Күрәсең, ул төшендә дә Гришаның сүзләрен ишетә һәм аңлый иде. Сүзләр шундук табылмады. Әмма табылды:
— Минеке, минеке… Яулыгым зәңгәр. Кешеләр әйтер… Карточкаларым… Мин төшереп калдырганмын. Алла сине сакласын, изге кеше…
Тавышыннан Гриша әбисенең хәзер елап җибәрәчәген аңлады.
— Еларга кирәкми, — диде ул катырак тавыш белән. — Карточкалар исән-сау. Ник еларга? Ипи алыгыз да балаларга илтегез. Алып кайтыгыз, ашап алыгыз да йокларга ятыгыз, — дип сөйләде ул, әйтерсең лә боера иде. — Тыныч кына йоклагыз. Йоклагыз.
Дуня әби тынып калды.
Гриша бераз көтте, әбисенең тигез сулыш алуын тыңлады да урыныннан торды.
Ул калтырый иде. Ниндидер салкын сөякләренә кадәр үтеп керде. Җылынырга мөмкин түгел иде. Мич әле җылы иде. Гриша мич янына утырып елады.
Күз яшьләре өзлексез ага иде. Алар йөрәктән килә, чөнки йөрәге әрни, Дуня әбине һәм тагын кемнедер кызгана иде.
Ул йокламады, әмма сәер бер онытылыш хәлендә булды. Әйтерсең лә, ерактагы башка елларга, чит тормышка эләккән иде. Ә шул тормышта шундый ачы кайгы, шундый бәла һәм моңсулык бар иде — ул еламый булдыра алмады.
Күз яшьләрен йодрыгы белән сөртеп, ул елады.
Ләкин Дуня әби сөйләшә башлау белән, Гриша бөтен нәрсәне онытты. Башы ачылып китте, тәнендәге калтырау басылды. Ул әбисе янына вакытында килеп җитте.
— Документ бар, документ бар… менә ул… — дип калтыранган тавыш белән сөйләнде Дуня әби. — Ирем янына госпитальгә барам. Тышта төн. Төн кунарга кертегез.
Гриша караңгы урамны һәм төн эчендә басып торган хатынны күз алдына китерде. Ул аңа ишек ачкандай булды:
— Әлбәттә, керегез. Керегез, зинһар. Сезгә документ кирәкми.
— Документ бар! — дип кычкырды Дуня әби.
Гриша документны алырга кирәклеген аңлады.
— Ярый, бирегез. Шулай… Аңлашылды. Бик яхшы документ. Дөрес. Фотографиясе дә, мөһере дә бар.
— Дөрес… — дип җиңел сулап куйды Дуня әби.
— Барысы да тәртиптә. Керегез.
— Идәндә генә булса да… Таң атканчы гына. Төнне үткәреп торыйм.
— Идәндә яту юк. Менә карават. Тынычлап йоклагыз. Йоклагыз. Кырыегызга борылып ятыгыз да йоклагыз.
Дуня әби тыңлаучан гына уң ягына борылды, баш астына учын куйды һәм йоклап китте. Бу юлы инде таң атканчы тыныч йоклады.
Гриша аның янында бераз утырды, аннары торып кухнядагы утны сүндерде.
Кыек ай, түбән төшеп, тәрәзәдән карый иде. Кар агарган, тере очкыннар кебек ялтырап тора.
Гриша урынына ятты. Иртәгә әбисенә барысын да сөйләр, аннары алар бергәләп… — дип уйлады ул.
Ләкин кинәт аның күңеленә ачык бер фикер килде: сөйләргә ярамый.
Ул моны бик ачык аңлады – бер сүз дә, хәтта ишарә дә булырга тиеш түгел. Бу хәл аның күңелендә генә калырга һәм шунда үлеп бетәргә тиеш. Эшләргә һәм дәшмәскә кирәк. Иртәгәге төндә дә, аннан соңгы төндә дә. Эшләргә һәм дәшмәскә.
Һәм шифа килер.
Марат Кәбиров тәрҗемәсе