Николай Лесков. Карт гений

«Карт гений» — өлкән яшьтәге мәктәп балалары өчен хикәя, Николай Лесковның мавыктыргыч әсәре. Өлкән яшьтәге алпавыт хатын башкаладагы бер кәттә егеткә зур суммада акча бирә һәм моның өчен үзенең бөтен мөлкәтен залогка куя. Ләкин теге кеше бурычын кайтармый, ә мескен карчык бөлгенлек чигенә килеп җитә.
Аңа ниндидер «гений» ярдәм итәргә алына. Бу авантюрист шулкадәр хәйләкәр план уйлап таба, намуссыз кеше бурычын кичекмәстән түләргә мәҗбүр була.
Хикәя тапкырлыкның, тәвәккәллекнең һәм җитезлекнең никадәр мөһим булуын күрсәтә.
***

Генийның яше булмый — ул гадәти акылларны туктата торган барлык киртәләрне җиңә.
Ларошфуко

Беренче бүлек

Берничә ел элек Петербургка кечкенә буйлы бер өлкән яшьтәге алпавыт хатын килде. Аның, үз сүзләре белән әйткәндә, «кычкырып торган эше» бар иде.
Мәсьәлә болайрак килеп чыккан: карчык үзенең мәрхәмәтле һәм гадилеге аркасында, бары тик кызганып кына, бер югары җәмгыять франтын бәладән коткарган. Ул аның өчен үзенең кечкенә йортын залогка салган. Ә бу йорт карчыкның, гарип кызының һәм оныгының бөтен байлыгы булган. Йорт унбиш мең сумга залогка куелган. Франт бу акчаны тулысынча алган һәм аны бик тиз арада кайтарырга вәгъдә биргән.
Мәрхәмәтле карчык аңа ышанган. Моңа гаҗәпләнәсе дә юк иде: бурычлы кеше бик күренекле нәселдән чыккан, аның алдында искиткеч карьера җәелеп ята, ул үз җирләреннән яхшы керем ала һәм хезмәтендә дә әйбәт хезмәт хакы алып тора иде.
Карчык аны нинди дә булса очраклы мавыгу яки дворяннар клубында карта уйнаганда саксызлык аркасында килеп чыккан акча кытлыгыннан коткарган. Бу бурычны түләү аңа, әлбәттә, бик җиңел булырга тиеш — бары тик Петербургка барып җитүен көтәргә кирәк. Карчык кайчандыр бу кешенең әнисен белгән булган. Иске дуслык хөрмәтенә ул аңа ярдәм иткән. Франт тыныч кына Петербургка киткән. Аннары мондый очракларда еш була торган «мәче белән тычкан уены» башланган. Башта карчык бурычлы кешегә йомшак хатлар язган. Вакыт үткән саен хатлар бераз кырыслана барган. Ахырда ул хәтта:
— Бу намуссызлык, — дип ачыктан-ачык яза башлаган. Ләкин бурычлы кеше күпне күргән, куркынычтан курыкмый торган кеше булган һәм бер генә хатка да җавап бирмәгән. Ә вакыт үткән, залог вакыты якынлашкан. Карчык үз гомеренең калган өлешен тыныч кына үз өендә үткәрергә өметләнә иде. Хәзер аның алдында куркыныч киләчәк ачылды: үзе, гарип кызы һәм кечкенә оныгы белән бергә ачлык һәм салкынлыкта калу куркынычы.
Карчык өметсезлеккә төште. Авыру кызын һәм баланы яхшы күңелле күршесенә калдырып, кулында булган аз-маз акчасын җыйды да Петербургка «эш йөртергә» китте.

Икенче бүлек

Башта аның эшләре бик уңышлы барды. Аңа ярдәм итәргә теләгән мәрхәмәтле һәм игелекле адвокат очрады. Судта да аның файдасына тиз һәм уңай карар чыгарылды. Ләкин эш карарны үтәүгә килеп җиткәч, шундый киртә килеп чыкты, моңа хәтта акыл белән дә юл табу мөмкин түгел иде. Полиция яки башка приставлар бурычлы кешегә теләктәшлек итә дип әйтеп булмый. Киресенчә, ул аларны да күптән туйдырган, һәм алар карчыкны кызганып, аңа ярдәм итәргә телиләр, тик булдыра алмыйлар иде. Бурычлы кешенең шулкадәр көчле туганлык яки танышлык бәйләнешләре бар иде, шуңа аны башка гөнаһлы кешеләр кебек тәртипкә китерү мөмкин булмады.
Бу бәйләнешләрнең көченә һәм әһәмиятенә төгәл бәя бирә алмыйм. Әмма, минемчә, бу мөһим дә түгел. Аңа кем генә ярдәм итмәсен, барыбер эш бер урында тора иде. Карчыкка бурычлы кешегә ниндидер кәгазьне «расписка белән тапшырырга» кирәк булган. Ләкин ул моны эшләмәгән.
Карчык кемгә генә мөрәҗәгать итмәсен, барысы да бер үк төрле киңәш бирә иде:
— Ай, сударыня, сезгә бу кадәр тырышырга ни кирәк? Барысын да ташлагыз. Без сезне бик кызганабыз, ләкин ул беркемгә дә түләми. Үзегезне шуның белән юатыгыз: сез беренче дә түгел, соңгысы да түгел.
— Әти-әниләрем! — дип җавап бирә карчык. — Башкаларга да начар булуы мине ничек юата алсын? Мин, киресенчә, үземә дә, башкаларга да яхшы булуын теләр идем.
— Юк, сударыня, — дип җавап бирәләр аңа. — Барысына да яхшы булу турында уйламагыз. Моның мөмкин түгеллеген белгечләр инде күптән аңлаткан.
Карчык һаман да үз дигәнендә тора:
— Ни өчен мөмкин түгел? Аның байлыгы безгә тиешле акчадан күпкә зуррак бит. Ул бурычын түләсен, үзенә дә шактый күп калыр.
— Күп акчасы булган кешегә беркайчан да күп булмый, — диләр аңа. — Аңа һәрвакыт җитми. Иң мөһиме — ул түләргә күнекмәгән. Әгәр артык нык борчый башласагыз, сезгә начарлык эшләргә мөмкин.
— Нинди начарлык?
— Моны сорап тормагыз. Невский проспектында тыныч кына йөрегез. Югыйсә, кинәт шәһәрдән китәргә туры килер.
— Гафу итегез, — ди карчык. — Мин сезгә ышанмыйм. Ул бурычка баткан, әмма үзе яхшы кеше.
— Әйе, әлбәттә, ул яхшы барин. Ләкин түләргә яратмый. Ә бу эш белән кем шөгыльләнсә, ул бөтен начарлыкка сәләтле.
— Алайса, чара күрегез.
— Менә шунда эшнең «ноктасы һәм өтере» бар да инде. Без мондый кешеләргә каршы чара күрә алмыйбыз. Мондый кеше белән аралашырга кирәк идеме соң?
— Ә нинди аерма бар?
Карчыкка җавап бирү урынына, аңа карап кына торалар да борылып китәләр. Кайберләре исә югары урыннарга барып зарланырга киңәш итә.

Өченче бүлек

Карчык югары урыннарга да барып карады.
Анда керүе авыррак, сөйләшүләре дә азрак, ә җаваплары тагын да гомуми иде.
— Ул кайда? Ул шәһәрдә юк дип хәбәр итәләр, — диләр аңа.
— Ходаем, — дип елый карчык, — мин аны көн саен урамда күрәм. Ул үз өендә яши бит!
— Бу бөтенләй аның йорты түгел. Аның үз йорты юк. Ул хатынының өендә яши.
— Ир белән хатын бер гаилә бит!
— Сез шулай уйлыйсыз. Ләкин закон башкача уйлый. Аның хатыны да аңа карата дәгъва белән судка мөрәҗәгать иткән, әмма ул хатынның рәсми документларында да ире дип күрсәтелмәгән.
— Ул барыбызны да туйдырды инде. Аңа ни өчен акча бирдегез соң? Петербургта булганда ул җиһазлы бүлмәләрдә теркәлә, ләкин анда яшәми. Әгәр без аны яклыйбыз яки кызганабыз дип уйлыйсыз икән, ялгышасыз. Аны эзләгез, тотыгыз — бу сезнең эш. Шунда гына аңа кәгазьне тапшыра алырлар.
Карчык моннан да югарырак урыннарда бернинди ярдәм таба алмады.
Ул, провинция кешесенә хас шикләнүчәнлек белән:
— Боларның барысы да бер генә нәрсә аркасында. Коры кашык авызны ерта, диләр бит. Майларга кирәк, күрәсең, — дип пышылдый башлады.
Ул «майларга» тырышып карады да тагын да ныграк күңелсезләнде.
Карчык әйтүенчә, ул башта ук мең сум бирергә тәкъдим иткән. Ягъни бурычлыдан түләттерелгән акчаның мең сумын ярдәм итүчеләргә бирергә вәгъдә иткән.
Ләкин аны тыңларга да теләмәгәннәр.
Ул бүләкне өч мең сумга кадәр күтәргәч тә, аны бүлмәдән чыгарып җибәргәннәр.
— Кәгазьне тапшыру өчен генә өч мең сум алмыйлар бит! Бу нәрсә инде? Элек яхшырак булган!
Мин аңа:
— Ул вакытта эшләр ничек барганын оныттыгыз бугай. Кем күбрәк түләгән, шуныкы дөрес булган, — дип искә төшердем.
— Бу сүзегез бик дөрес, — дип җавап бирде ул. — Ләкин элекке чиновниклар арасында бик тапкыр кешеләр булган. Син алардан: «Моны эшләп буламы?» — дип сорыйсың. Ә ул: «Россиядә мөмкин булмаган нәрсә юк», — дип җавап бирә дә, берәр хәйлә уйлап табып, эшне җайга сала.
Менә хәзер дә миңа шундый бер кеше очрады. Ул мине үзе белән эшләргә чакыра, ләкин ышаныргамы-юкмы икәнен белмим.
Без аның белән Мариин пассажындагы Василий исемле коймакчыда бергә төшке аш ашыйбыз. Мин хәзер экономияләргә мәҗбүрмен, һәр тиенне саклыйм, күптән инде кайнар ризык та ашамыйм — барлык акчамны эшкә калдырам.
Ә ул да, күрәсең, ярлылыктанмы яки эчкечелектәнме, шул тирәдә йөри.
Ул миңа:
— Миңа биш йөз сум бирегез, мин сезгә кәгазьне тапшырам, — ди.
Сез ничек уйлыйсыз?
— Кадерлем, сезнең кайгыгыз мине бик борчый. Ләкин мин үз эшләремне дә алып бара белмим, шуңа күрә сезгә берни дә киңәш итә алмыйм. Һәрхәлдә, ул кеше турында кемнән дә булса сорашып карагыз. Ул кем, аның өчен кем җавап бирә ала?
— Мин коймакчыдан сораштырдым. Ләкин ул берни дә белми. «Кем белә, — ди ул, — яисә сәүдәгәр сәүдәсен яшерә, яисә кайсыдыр дворянның бөлгенлеккә төшкән берәр туганыдыр».
— Ул кешенең үзеннән сорашып карагыз.
— Сорадым. Кем ул, нинди чины бар дип белештем. Ул: «Безнең җәмгыятьтә моны сөйләү гадәткә кермәгән һәм кирәк тә түгел. Мине Иван Иванович дип атагыз. Ә чиныма килгәндә, минем өстемдә ундүрт сарык тиресе бар — кайсысын теләсәм, шуны йоны белән тышка әйләндереп кия алам», — ди.
— Менә күрәсезме, — дидем мин, — бу бөтенләй караңгы шәхес икән.
— Әйе, караңгы. «Ундүрт сарык тиресеннән чин» дигәнен мин аңлыйм. Үзем дә бер чиновникка кияүгә чыккан идем. Димәк, ул ундүртенче класс чинында. Ә исеме һәм тәкъдим хатлары турында ул болай ди: «Мин тәкъдим хатларына мохтаҗ түгелмен, аларга игътибар итмим. Ләкин миндә гениаль фикерләр бар. Һәм минем планнарымны өч йөз сумга тормышка ашырырга әзер кешеләрне беләм».
— Ни өчен нәкъ өч йөз сум?
— «Бездә шундый кагыйдә: өч йөз сумнан кимгә эшләмибез һәм күбрәк тә сорамыйбыз», — ди ул.
— Мин берни дә аңламыйм.
— «Хәзерге кешеләр меңнәр ала, ә без йөзләр белән эш итәбез. Ике йөз сум — фикер һәм җитәкчелек өчен, өч йөз сум — планны үтәүче геройга. Чөнки ул бу эш өчен өч ай төрмәдә утырырга мөмкин. Эш шулай тәмамлана. Кем ышанырга тели — ышансын. Мин бары тик мөмкин түгел кебек күренгән эшләргә генә алынмыйм», — ди.
Әмма мин, — дип өстәде карчык, — нигәдер аңа ышанам.
— Сез аңа ни өчен ышанасыз соң? — дип сорадым мин.
— Белмим, әллә ниндидер сиземләвем бармы. Төшемдә дә төрле нәрсәләр күрәм. Барысы да миңа аңа ышанырга куша кебек.
— Бәлки, тагын бераз көтәргәдер?
— Мөмкин булганчы көтәрмен.
Ләкин озакламый көтәргә мөмкинлек тә калмады.

Дүртенче бүлек

Карчык миңа бик авыр хәлдә килеп керде.
Беренчедән, Раштуа якынлашкан иде.
Икенчедән, авылдан хат килгән: йортны шушы көннәрдә үк сатачаклар.
Өченчедән, ул бурычлы кешене бер бай ханым белән култыклашып йөргәндә күргән. Аның артыннан йөгереп барып, хәтта җиңеннән дә эләктергән һәм урамдагы кешеләрдән ярдәм сорап кычкырган:
— Ходаем, ул миңа бурычлы!
Ләкин бу хәл бурычлы кешене һәм аның юлдашын аннан аерып алып китүләре белән генә тәмамланган. Ә карчыкка җәмәгать урынында тынычлыкны һәм тәртипне бозганы өчен җавап бирергә туры килгән.
Боларның барысыннан да куркынычрагы дүртенче хәл иде.
Бурычлы кеше чит илгә китү өчен рөхсәт алган. Ул икенче көнне үк бай һәм матур сөяркәсе белән чит илгә китәргә җыена.
Анда бер-ике ел яшәргә, бәлки, бөтенләй кире кайтмаска мөмкин иде. Чөнки аның юлдашы бик бай ханым булган.
Карчык сөйләгәннәрнең барысы да чын икәненә шик юк иде.
Ул үзенең качып йөргән бурычлы кешесенең һәр адымын күзәтергә өйрәнгән һәм аның барлык серләрен хезмәтчеләренә акча биреп белеп торган.
Димәк, иртәгә озакка сузылган бу газаплы тамаша тәмамланачак.
Иртәгә ул, һичшиксез, качып китәчәк. Һәм озак вакытка, бәлки, мәңгегә.
Карчык бу хәлләрнең барысын да ундүрт тире чины булган Иван Ивановичка сөйләгән.
Ул һаман да Мариин пассажындагы коймакчыда утырып, түбән өстәл янында ашап торган.
Иван Иванович аңа:
— Эш катлаулы түгел, ләкин әле ярдәм итәргә мөмкин. Хәзер үк биш йөз сум китерегез. Иртәгә сезнең күңелегез тыныч булачак. Әгәр миңа ышанмыйсыз икән, унбиш мең сум акчагызны югалтачаксыз, — дигән.
Карчык миңа болай сөйләде:
— Мин инде аңа ышанырга булдым. Башкача нишләргә? Беркем дә эшкә алынмый, ә ул ныклы тавыш белән: «Мин кәгазьне тапшырам», — ди.
Миңа шулай карамагыз әле. Мин бөтенләй акылдан язмаган. Үзем дә берни аңламыйм, ләкин аңа карата ниндидер серле ышанычым бар. Төшемә дә шундый әйберләр керә. Шуңа күрә мин аны үзем белән алып киттем.
— Кая?
— Коймакчыда без көн саен бары тик төш вакытында гына очрашабыз. Ә иртәгә инде соң булачак. Шуңа күрә мин аны хәзер үзем белән алып йөрим һәм иртәгәгә кадәр җибәрмим.
Минем яшемдә моның турында беркем дә начар уйлый алмый. Ләкин аңа карап торырга кирәк, чөнки мин аңа биш йөз сумны хәзер үк һәм бернинди распискасыз бирергә тиешмен.
— Сез моңа чыннан да алынасызмы?
— Әлбәттә. Тагын нишләргә соң? Мин аңа инде йөз сум задаток бирдем. Хәзер ул трактирда чәй эчеп мине көтә. Ә мин сездән ярдәм сорап килдем: миндә тагын ике йөз илле сум бар, ә йөз илле сум җитми.
Зинһар, миңа бурычка бирегез. Мин сезгә кире кайтарырмын. Йортны сатсалар да, анда кимендә йөз илле сум акча калыр әле.
Мин аны бик намуслы хатын дип белә идем. Аның кайгысы да бик кызганыч иде.
«Биргән акчамны кире кайтарырмы-юкмы — Ходай белсен. Йөз илле сум белән баеп та, бөлеп тә булмый. Ә ул, ким дигәндә, эшен коткарыр өчен барлык мөмкинлекләрне дә сынап карадым дип әйтә алачак», — дип уйладым мин.
Мин аңа сораган акчасын бирдем.
Карчык ашыгыч рәвештә трактирга китте. Ә мин Петербургта алдакчыларның нинди яңа хәйлә уйлап табуларын белергә теләп, икенче көнне аны кызыксынып көттем.
Ләкин мин ишеткәннәр көткәнемнән дә узды.
Мариин пассажындагы «гений» яхшы күңелле карчыкның ышанычын да, сиземләвен дә оятка калдырмаган.

Бишенче бүлек

Бәйрәмнең өченче көнендә карчык юл киемендә, кулына юл сумкасы тотып, минем янга килеп керде.
Аның беренче эше — миннән бурычка алган йөз илле сумны өстәлгә кую булды.
Аннары ул миңа унбиш мең сумнан артык акчага банкның күчерү распискасын күрсәтте.
— Үз күзләремә ышанмыйм! Бу нәрсә дигән сүз?
— Мин бөтен акчамны процентлары белән алдым.
— Ничек? Бу эшне чыннан да ундүрт тире чины булган Иван Иванович башкарганмы?
— Әйе, ул. Дөрес, аңа тагын бер кешегә өч йөз сум бирергә туры килгән. Чөнки бу кешесез эшне башкарып булмый иде.
— Бу нинди кеше тагын? Алар сезгә ничек ярдәм иткәннәр — барысын да сөйләгез әле!
— Бик намуслы ярдәм иттеләр.
Мин трактирга барып, Иван Ивановичка акчаны бирдем. Ул акчаны санап алды да:
«Хәзер, ханым, киттек. Мин, фикерләр авторы буларак, гениймын. Ләкин миңа планымны тормышка ашыручы кеше кирәк. Чөнки мин — серле билгесез кеше, үз йөзем белән юридик эшләр башкара алмыйм», — диде.
Без күп кенә шикле урыннарга һәм мунчаларга бардык. Ниндидер «серб сугышчысы» эзләдек.
Озак вакыт таба алмадык.
Ниһаять, аны таптык. Ул ниндидер чокырдан серб хәрби киемендә, ертык-пыртык хәлдә чыкты. Авызында газета кәгазеннән ясалган көпшә иде.
Ул:
«Кемгә нәрсә кирәк, шуны эшли алам. Ләкин иң беренче эш итеп эчәргә кирәк», — диде.
Без өчәүләп трактирда утырып, бәя турында сөйләштек. Серб сугышчысы аена йөз сумнан, өч айга өч йөз сум таләп итте.
Шулай килештек.
Мин һаман да берни аңламый идем. Ләкин Иван Иванович аңа акча биргәч, димәк, ул үз эшенә ышана дип уйладым, һәм минем дә күңелем бераз тынычланды.
Аннары мин Иван Ивановичны үз фатирыма алып кайттым. Ә серб сугышчысын мунчага кунарга җибәрдек. Иртән ул кире килергә тиеш иде.
Иртән ул килеп:
«Мин әзер!» — диде.
Иван Иванович миңа пышылдады:
«Аңа аракы китертергә кушыгыз. Аңа батырлык кирәк. Мин аңа күп эчәргә бирмим, әмма бераз эчү кыюлык өчен зарур. Хәзер эшнең иң мөһим өлеше башлана».
Серб сугышчысы эчте. Аннары без тимер юл станциясенә киттек. Карчыкның бурычлы кешесе һәм аның бай юлдашы шушы станциядән чит илгә китәргә тиеш иде.
Мин һаман да аларның нәрсә уйлаганын һәм моны ничек эшләргә җыенуларын аңламый идем.
Серб сугышчысы мине тынычландырып:
— Барысы да намуслы һәм гадел булачак, — дип кабатлады.
Станциягә халык җыела башлады.
Бурычлы кеше дә, яфрак кебек, кинәт килеп чыкты. Аның янында теге бай ханым да бар иде.
Лакей алар өчен билетлар ала, ә үзе юлдашы белән утырып чәй эчә һәм һәркемгә борчылып карана иде.
Карчык Иван Иванович артына яшеренде һәм бурычлы кешене күрсәтте:
— Әнә ул!
Серб сугышчысы аңа карады да:
— Ярый, — диде.
Аннары ул торды һәм франт яныннан бер тапкыр, икенче тапкыр, өченче тапкыр үтеп йөрде.
Ниһаять, аның каршында туктап:
— Син нигә миңа шулай карыйсың? — дип сорады.
Бурычлы кеше:
— Мин сезгә бөтенләй карамыйм. Мин чәй эчәм, — дип җавап бирде.
— Ә-ә! Син миңа карамыйсың, ә чәй эчәсеңме? Алайса, мин сине миңа карарга мәҗбүр итәм. Мә, сиңа чәй янына лимон согы, ком һәм шоколад кисәге! — диде сугышчы.
Һәм аның битенә өч тапкыр сукты.
Бай ханым читкә ташланды. Бурычлы кеше дә качарга теләде һәм хәзер дәгъвасы юклыгын әйтә башлады.
Ләкин полиция килеп җитте:
— Мондый эшне җәмәгать урынында эшләргә ярамый, — диде алар.
Серб сугышчысын да, кыйналган франтны да кулга алдылар.
Бурычлы кеше коточкыч борчылды. Ул бай хатын артыннан китәргәме, әллә полициягә аңлатма бирергәме икәнен белмәде.
Ә шул арада беркетмә дә әзер иде, поезд китәргә җыена иде.
Бай ханым поездга утырып китте, ә бурычлы кеше калды.
Ул үзенең исемен, фамилиясен һәм дәрәҗәсен әйтү белән, полиция хезмәткәре:
— Бик уңайлы булды әле. Минем портфелемдә сезгә тапшырасы бер кәгазь бар, — диде.
Бурычлы кешенең башка чарасы калмады. Ул кәгазьне шаһитлар каршында кабул итеп алды.
Аннары чит илгә китү һәм бурычларын үтәмәү турындагы чикләүләрдән котылу өчен, ул шунда ук карчыкка бөтен бурычын процентлары белән чек аша түләде.
Шулай итеп, җиңелмәс кебек күренгән киртәләр җиңелде.
Гаделлек тантана итте.
Намуслы, әмма ярлы йортка тынычлык кайтты, ә бәйрәм дә якты һәм күңелле булды.
Мондый авыр эшне хәл итү юлын тапкан кеше үзен чын мәгънәсендә гений дип санарга тулысынча хаклы иде.