Константин Паустовский. «Җылы икмәк»

«Җылы икмәк» — 10-11 яшьлек балалар өчен хикәя. Аның кече яшьтәге мәктәп укучылары өчен мәҗбүри укыла торган әсәрләр исемлегенә юкка гына кертелмәве аңлашыла. Хикәя авылда яраланып калган атлы гаскәр аты пәйда булудан башлана. Аны җирле тегермәнче тәрбияләп аякка бастыра, ә бөтен авыл аны ашата. Бер көнне ат Филька исемле малайның тәрәзәсенә шакый, ләкин Филька аңа ачулы рәвештә икмәкне кар өеменә ыргыта. Ат Филькалар ишегалдына чыгып киткәч нәрсә булганын балалар белән бергә хикәядән укыгыз. Бу әсәр кешеләргә генә түгел, хайваннарга да карата кызгану, шәфкатьлелек һәм игелекле мөнәсәбәт турында өйрәтә.
***
Атлы гаскәр Бережки авылы аша үткәндә, авыл читендә немец снаряды шартлап, бер кара атның аягын яралаган. Командир яралы атны авылда калдырып, отрядын алга алып киткән. Алар тузан туздырып, йөгәннәрен чыңлатып, алга атланганнар — урманнар, калкулыклар артына кереп югалганнар.
Атны тегермәнче Панкрат үз янына алган. Тегермән күптән эшләмәгән булса да, он тузаны Панкратның тәненә мәңгегә сеңгән иде. Ул тузан аның сырма туннары һәм картузында соры катлам булып ята. Картуз астыннан тегермәнченең җитез күзләре карап тора. Панкрат эшкә оста, тиз кызып китүчән карт иде, ә малайлар аны сихерче дип саныйлар иде.
Панкрат атны дәвалап аякка бастырды. Ат тегермән янында калды һәм Панкратка буаны төзәтергә булышты: балчык, тирес һәм бүрәнәләр ташыды.
Панкратка атны ашату авыр иде, шуңа күрә ат йорттан-йортка йөреп, ризык сорана башлады. Ул капка төбендә басып тора, пошкыра, башы белән капкага шакый — карап торсаң, аңа чөгендер яфрагы, каты икмәк, кайчак хәтта баллы кишер дә чыгарып бирәләр. Авылда атның беркемнеке дә түгел, дөресрәге, бөтен авылныкы булуы турында сөйлиләр иде. Шуңа күрә һәркем аны ашатуны үз бурычы дип саный. Өстәвенә, ат яралы, дошманнан зыян күргән.
Бережкида әбисе белән Филька исемле бер малай яши иде. Аңа «Син дә инде!» дигән кушамат такканнар. Филька сүзгә саран, кешеләргә ышанмый торган малай иде, һәм аның иң яраткан сүзе: «Син дә инде!» Күрше малае аңа көянтәләрдә йөреп карарга яки яшелләнеп беткән патроннар эзләргә тәкъдим итсә, Филька ачулы калын тавыш белән:
— Син дә инде! Үзең эзлә! — дип җавап бирә иде.
Әбисе аның кырыслыгы өчен шелтәләсә, Филька читкә борылып:
— Син дә инде! Туйдырдың! — дип мыгырдана иде.
Бу елны кыш җылы килде. Һавада төтен асылынып тора, кар ява да шунда ук эри иде. Дымланган каргалар кипшергә дип мич торбаларына куна, бер-берсен этешеп, каркылдаша иде. Тегермән улагы янында су катмый, ә кара һәм тын килеш кала; аның эчендә боз кисәкләре әйләнә иде.
Бу вакытка Панкрат тегермәнне төзәтеп бетергән һәм икмәк өчен он тарттырырга җыенган иде. Хатыннар он бетеп баруына зарлана: һәрберсендә ике-өч көнлек кенә калган, ә ашлык тарттырылмаган килеш ята.
Шундый җылы, соры көннәрнең берсендә яралы ат Фильканың әбисе капкасына башы белән шакыды. Әби өйдә юк иде, ә Филька өстәл артында тозга яхшы итеп манылган бер кисәк икмәк чәйни иде. Филька теләмичә генә урыныннан торды да капка янына чыкты. Ат аяктан-аякка күчеп басты һәм икмәккә сузылды.
— Син дә инде! Җен! — дип кычкырды Филька һәм атның иреннәренә бөтен көче белән сукты.
Ат читкә тайпылды, башын чайкады. Филька икмәкне йомшак карга еракка ыргытты да кычкырды:
— Сезгә җиткереп бетерерлек түгел, хәерчеләргә! Мә, икмәгең! Бар, башың белән кар астыннан казып ал! Бар, казып ал!
Шушы мыскыллы кычкырудан соң Бережкида гаҗәеп хәлләр башланды. Хәзер дә кешеләр, башларын чайкап, бу хәлләр чыннан да булганмы, әллә бөтенләй булмаганмы дип сөйләшәләр.
Атның күзеннән яшь тәгәрәп төште. Ул моңсу һәм сузып кешнәде, койрыгын селтәде. Шул мизгелдә ялангач агачлар, коймалар һәм мич торбалары арасында үткен җил улый, сызгыра башлады. Җил карны өермә итеп күтәрде һәм Фильканың тамагына кар тутырды. Филька өйгә таба ташланды, ләкин баскычны һич таба алмады — тирә-яктагы буран шулкадәр көчәйгән, кар аның күзләренә камчы кебек суга иде. Түбәләрдән җил белән туңган салам очты, сыерчык оялары ватылды, өзелеп төшкән тәрәзә капкачлары шапылдады. Ә тирә-як кырлардан кар тузаны баганалары тагын да югары күтәрелеп, авылга таба чабыша-чабыша, шаулап, бер-берсен узып килде. Ниһаять, Филька өйгә кереп, ишекне терәтте дә:
— Син дә инде! — диде һәм тыңлый башлады.
Буран акылдан язгандай үкерә иде, ләкин аның үкерүе арасыннан Филька нечкә һәм кыска сызгыру ишетте. Ачуы чыккан ат ян-якларына койрыгы белән сукканда, койрык нәкъ шулай сызгыра иде.
Буран кичкә таба гына басылды. Шуннан соң гына Фильканың әбисе күрше хатыныннан үз өенә кайтып җитә алды. Төнгә күк йөзе боздай яшелләнде, йолдызлар күк гөмбәзенә ябышып катты, авыл өстеннән үткен салкын үтте.
Аны беркем дә күрмәде, әмма һәркем аның киез итекләренең каты карда шыгырдавын ишетте. Салкын, шаярып, йорт диварларындагы калын бүрәнәләрне кыскан саен, бүрәнәләр шартлап ярылды.
Әби елап, Филькага инде кое-чыганакларның катканын, хәзер аларны котылгысыз үлем көткәнен әйтте. Су юк, һәркемнең оны беткән, ә тегермән дә эшли алмаячак — чөнки елга төбенә кадәр туңган иде.
Тычканнар идән астыннан чыгып, мич астындагы салам арасына — җылылык калган урынга — керә башлагач, Филька да куркудан елап җибәрде.
— Сез дә инде! Ләгънәт төшкәннәр! — дип кычкырды ул тычканнарга.
Ләкин тычканнар һаман идән астыннан чыга торды. Филька мич башына менеп, өстенә тун ябынды. Ул бөтен гәүдәсе белән калтыранып, әбисенең зарлануын тыңлады.
— Моннан йөз ел элек тә безнең якларга шундый ук каты салкын төшкән, — диде әби. — Коеларны туңдырган, кошларны кырган, урманнарны һәм бакчаларны тамырына кадәр корыткан. Аннан соң ун ел буе агачлар да, үләннәр дә чәчәк атмаган. Җирдәге орлыклар шиңеп, һәлак булган. Җиребез ялангач калган. Җәнлекләр дә аны урап үткән — чүлдән курыкканнар.
— Ни өчен ул салкын төшкән соң? — дип сорады Филька.
— Кешеләрнең явызлыгыннан, — дип җавап бирде әби. — Авылыбыз аша бер карт солдат үткән һәм өйдән икмәк сораган. Ә хуҗа, явыз, йокысы туймаган, кычкырык кеше, аңа бер генә каты кабык биргән. Аны да кулына тоттырмаган, идәнгә ыргытып:
«Мә сиңа! Чәйнә!» — дигән.
«Миңа икмәкне идәннән күтәрү авыр, — дигән солдат. — Аягым урынында агач аяк.»
«Ә аягыңны кая куйдың?» — дип сораган ир.
«Төрекләр белән сугышта Балкан тауларында югалттым», — дип җавап биргән солдат.
«Зарар юк, ачыгуың җитсә, күтәрерсең, — дип көлгән ир. — Монда сиңа хезмәтчеләр юк.»
Солдат ыңгырашып, көч-хәл белән иелеп, кабыкны күтәргән. Караса — бу бөтенләй икмәк түгел, ә яшел күгәрек кенә икән. Бер агулы нәрсә!
Шунда солдат ишегалдына чыгып сызгырып җибәргән. Бер мизгелдә буран купкан, давыл авылны бөтереп алган, түбәләрне йолкып төшергән, ә аннан соң каты салкын килгән. Ә теге ир үлгән.
— Ни өчен үлгән ул? — дип карлыккан тавыш белән сорады Филька.
— Йөрәге суынудан, — дип җавап бирде әби. Бераз тын торгач, өстәде: — Димәк, хәзер дә Бережкида бер явыз кеше, берәрсен рәнҗетүче пәйда булган һәм начар эш кылган. Шуңа күрә салкын төшкән.
— Ә хәзер нишләргә, әби? — дип сорады Филька тун астыннан. — Чыннан да үләргә мени?
— Үлеп ни файд? Өметләнергә кирәк.
— Нәрсәгә?
— Явыз кеше үзенең начарлыгын төзәтеренә.
— Ә аны ничек төзәтергә? — дип, үксеп, сорады Филька.
— Моның турында тегермәнче Панкрат белә. Ул хәйләкәр һәм белемле карт. Аңардан сорарга кирәк. Ләкин шундый салкында тегермәнгә йөгереп барып җитәрсеңме икән? Каның шунда ук туңар.
— Панкрат та инде! — диде Филька һәм тынып калды.
Төнлә ул мич башыннан төште. Әби эскәмиядә утырган килеш йоклый иде. Тәрәзәләр артындагы һава зәңгәр, куе һәм куркыныч. Чиста күктә, кара таллар өстендә, алсу таҗлар белән бизәлгән кәләш сыман ай балкып тора. Филька тунчыгын ныклап урады да урамга чыгып, тегермәнгә таба йөгерде. Аның аяк астында кар җырлады — елга аръягындагы каен урманын тамырына кадәр шат пычкычы эшчеләр төркеме кискәндәй булды. Һава туңып калган, җир белән ай арасында бары тик ялкынлы, үтә күренмәле бушлык кына калган кебек тоелды. Әгәр җил җирдән бер километр биеклеккә тузан күтәрсә, аны да күреп булыр, ул кечкенә йолдыз кебек яктырып, җемелдәп торыр иде. Тегермән буасы янындагы кара таллар салкыннан агарган. Аларның ботаклары пыяладай ялтырый. Һава Фильканың күкрәген чеметеп-чәнчеде. Ул инде йөгерә алмый, киез итекләре белән кар ерып, авыр атлап бара иде.
Филька Панкрат өенең тәрәзәсенә шакыды. Шул ук мизгелдә өй артындагы абзарда яралы ат кешнәп җибәрде һәм тоягы белән җиргә сукты. Филька куркудан ыңгырашып, чүгәләде һәм тынып калды. Панкрат ишекне ачып, Фильканы якасыннан эләктереп, өйгә сөйрәп кертте.
— Мич янына утыр, — диде ул. — Туңып үлгәнче сөйлә.
Филька елап, яралы атны ничек рәнҗетүен һәм шуның аркасында авылга салкын төшүен сөйләп бирде.
— Әйе-е, — дип көрсенде Панкрат. — Хәлең бик начар! Димәк, синең аркада барыбызга да һәлак булырга туры килә. Атны нигә рәнҗеттең? Ни өчен? Мәгънәсез кеше икәнсең!
Филька мышык-мышык борын тартты, җиңе белән күзләрен сөртте.
— Елаудан тукта! — дип кистерде Панкрат. — Еларга сез барыгыз да оста. Берәр начарлык эшләсәгез — шунда ук үкерергә тотынасыз. Ләкин монда мин бернинди мәгънә күрмим. Минем тегермәнем мәңгегә салкынга ябыштырылгандай тора, он да юк, су да юк. Нишләргә кирәклеге билгесез.
— Ә хәзер миңа нишләргә, Панкрат бабай? — дип сорады Филька.
— Салкыннан котылу юлын уйлап табарга. Шул чакта кешеләр алдында да гаебең калмас, яралы ат алдында да. Син саф күңелле, шат кеше булырсың. Һәркем җилкәңнән сөеп кагар һәм сине гафу итәр. Аңладыңмы?
— Аңладым, — дип җавап бирде Филька төшенке тавыш белән.
— Ярый алайса, уйлап тап. Сиңа бер сәгать тә унбиш минут вакыт бирәм.
Панкратның өйалдысында саескан яши иде. Ул салкыннан йоклый алмыйча, камыт өстендә утырып, сөйләшкәннәрне тыңлап торды. Аннары, як-якка карана-карана, ишек астындагы ярыкка таба сикергәләп китте. Тышка чыкты, койма рәшәткәсенә кунды да көньякка таба очып китте.
Саескан тәҗрибәле, карт кош иде. Ул җиргә якын очты, чөнки авыллардан һәм урманнардан әле дә җылылык бөркелә, шуңа күрә туңудан курыкмый иде. Аны беркем дә күрмәде. Усак үскән ермактагы төлке генә өненнән башын чыгарды, борынын селкетеп, күктә кара күләгә булып очып киткән саесканны күрде дә кире өненә ташланды. Аннары озак утырып, кашынып һәм уйланып торды: «Шундый куркыныч төндә саескан кая ашыкты икән?»
Ә Филька шул вакытта эскәмиядә утырып, боргаланып, төрле нәрсәләр уйлап башын катырды.
— Я, — диде ниһаять Панкрат, махорка папиросын аягы белән сүндереп. — Вакыт бетте. Сөйлә! Өстәмә вакыт бирелмәячәк.
— Мин, Панкрат бабай, таң аткач, бөтен авыл малайларын җыячакмын, — диде Филька. — Без ломнар, боз ваткычлар һәм балталар алабыз да тегермән янындагы улактагы бозны чаба башлыйбыз. Су килеп, тәгәрмәчкә ага башлаганчы чабарбыз. Су ага башлагач, син тегермәнне җибәрерсең. Тәгәрмәч егерме тапкыр әйләнгәч, җылыныр да он тарта башлар. Шулай итеп, он да, су да, бөтен халыкка котылу да булыр.
— Кара син аны, шаян икән! — диде тегермәнче. — Боз астында, әлбәттә, су бар. Ә боз синең буең кадәр калын булса, нишләрсең?
— Син дә инде! — диде Филька. — Без, малайлар, андый бозны да тишеп чыгарбыз!
— Ә туңып үлсәгез?
— Учак ягарбыз.
— Ә малайлар синең ахмаклыгың өчен үз җилкәләре белән түләргә ризалашмасалар? «Син дә инде! Үзең гаепле — бозны үзең ват!» — дисәләр?
— Ризалашырлар! Мин алардан бик үтенеп сораячакмын. Безнең малайлар яхшы.
— Ярый, бар, малайларны җый. Ә мин картлар белән сөйләшермен. Бәлки, картлар да бияләйләрен киеп, ломнарга тотынырлар.
Салкын көннәрдә кояш авыр төтен эчендә кан төсле кызарып чыга. Бу иртәдә дә Бережки өстендә шундый кояш күтәрелде. Елгада ломнарның еш-еш сукканы ишетелде. Учаклар чатырдады. Малайлар һәм картлар таңнан бирле тегермән янындагы бозны вата иде. Кызу эш белән мәшгуль булганга, алар төш вакытыннан соң күкне түбән болытлар каплаганын һәм соры таллар өстеннән тигез, җылы җил искәнен сизмәделәр дә. Һава торышы үзгәргәнен аңлаганда, тал ботаклары инде эри башлаган, ә елга аръягындагы юеш каен урманы шат һәм яңгыравыклы шау белән гөрли иде. Һавада яз һәм тирес исе аңкый башлады. Җил көньяктан исә иде. Һәр сәгать саен җылыта барды. Түбәләрдән боз сөңгеләре төшеп, чыңлап ватылды. Каргалар кәрниз астыннан чыгып, яңадан торбаларга кунып кипшерде, бер-берсен этешеп, каркылдады.
Өлкән саескан гына күренмәде. Ул кичкә, җылыдан боз утыра башлагач, тегермән янындагы эш тизләшеп, кара су белән беренче ачык урын күренгәч кенә очып кайтты.
Малайлар бүрекләрен салып, «Ура!» дип кычкырды. Панкрат җылы җил булмаса, малайлар белән картларның бозны вата алмаска мөмкин булуларын әйтте.
Ә саескан буа өстендәге талга кунып, чатыр-чотыр сөйләнде, койрыгын селтәде, төрле якка баш иде һәм нидер аңлатты. Ләкин каргалардан башка аны беркем дә аңламады.
Саескан җылы диңгезгә кадәр очып баруын, анда таулар арасында җәйге җилнең йоклап ятуын, аны уятып, каты салкын турында сөйләвен һәм кешеләргә ярдәм итүен соравын сөйләгән иде. Җил аңа, саесканга, каршы килергә җөрьәт итмәгән, имеш. Ул кырлар өстеннән искән, салкыннан сызгырып һәм көлеп очкан.
Игътибар белән тыңласаң, инде чокырлар буйлап кар астында җылы суның гөрләвен, җиләк тамырларын юуын һәм елгадагы бозны җимерүен ишетергә мөмкин иде.
Барысына да мәгълүм: саескан — дөньядагы иң күп сөйләүче кош. Шуңа күрә каргалар аңа ышанмады, үзара гына каркылдап алдылар:
— Менә тагын ялганлый башлаган, картлач.
Шулай итеп, саескан чын сөйләдеме, әллә мактанудан барысын да үзе уйлап чыгардымы — моны беркем дә белми. Бер генә нәрсә билгеле: кичкә боз чатнады, ачылды, малайлар һәм картлар аңа көчлерәк басып эшли башлады, һәм тегермән улагына шаулап су ургылды.
Иске тәгәрмәч шыгырдады, аннан боз сөңгеләре коелды һәм ул әкрен генә әйләнә башлады. Тегермән ташлары шыгырдап сөрелде. Аннары тәгәрмәч тизрәк әйләнде һәм кинәт бөтен иске тегермән калтырап китте, селкенә-селкенә эшли башлады: шакылдады, шыгырдады, ашлык тарттырды.
Панкрат ашлык сипте, ә тегермән ташы астыннан капчыкларга кайнар он ага башлады. Хатыннар онга өшегән кулларын тыгып, көлештеләр.
Бөтен йорт ишегалларында чыңлап торган каен утыннары ярылды. Өйләр эссе мич яктысында балкыды. Хатыннар тыгыз, татлы камыр изде.
Өйдәге бөтен җан иясе — малайлар, мәчеләр, хәтта тычканнар да — хуҗабикәләр тирәсендә бөтерелде. Ә хуҗабикәләр, алар камыр савытына егылмасын һәм комачауламасын өчен, онга буялган куллары белән малайларның аркаларына шапылдатып сукты.
Төнлә авыл өстендә кызарган кабыклы, төбенә ябышкан кәбестә яфраклары исе сеңгән җылы икмәк исе таралды. Хәтта төлкеләр дә өннәреннән чыгып, карда утырдылар, калтырап, әкрен генә шыңшып, кешеләрдән бу гаҗәеп икмәкнең берәр кисәген ничек урларга икәнен уйладылар.
Икенче көнне иртән Филька малайлар белән бергә тегермәнгә килде. Җил зәңгәр күктәге йомшак болытларны куып йөртә, аларга бер минут та тын алырга ирек бирми иде. Шуңа күрә җир өстендә салкын күләгәләр һәм кайнар кояш таплары чиратлашып чаба иде.
Филька яңа пешкән бер бөтен икмәк күтәреп килгән, ә бик кечкенә Николка исемле малай эре сары тоз салынган агач тозлык тоткан иде.
Панкрат бусагага чыкты да сорады:
— Бу нинди тамаша? Миңа икмәк-тоз китердегезмени? Нинди хезмәтләрем өчен?
— Юк! — дип кычкырды малайлар. — Сиңа аерым булыр. Ә бу — яралы атка. Филькадан. Аларны дуслаштырырга телибез.
— Ярый алайса, — диде Панкрат. — Кешедән генә гафу сорамыйлар. Хәзер сезгә атны чыгарам.
Панкрат абзар капкаларын ачып, атны чыгарды. Ат башын сузып, яңа икмәк исен сизеп кешнәп җибәрде. Филька икмәкне урталай сындырды, тозлыктан тоз сибеп, аны атка сузды. Ләкин ат икмәкне алмады. Ул аякларын вак-вак атлатып, абзарга таба чигенә башлады. Ул Филькадан курка иде. Шунда Филька бөтен авыл алдында кычкырып елап җибәрде. Малайлар пышылдашып алдылар да тынып калдылар. Панкрат атның муенын сыйпап:
— Курыкма, Малай! Филька явыз кеше түгел. Аны нигә рәнҗетергә? Икмәкне ал, дуслашыгыз! — диде.
Ат башын чайкады, бераз уйланып торды. Аннары сак кына муенын сузып, ниһаять, Фильканың кулыннан икмәкне йомшак иреннәре белән эләктереп алды.
Бер кисәген ашап бетерде, Фильканы иснәде һәм икенче кисәкне алды. Филька күз яшьләре арасыннан елмайды, ә ат икмәкне чәйнәп, пошкырып торды. Бөтен икмәкне ашап бетергәч, ул башын Фильканың җилкәсенә куйды, көрсенде һәм туклык белән рәхәтлектән күзләрен йомды.
Барысы да елмайды, шатланды. Иске саескан гына талга кунып, ачулы рәвештә чатыр-чотыр сөйләнде. Күрәсең, ул тагын ат белән Фильканы бары тик үзе генә дуслаштыра алганын мактангандыр. Ләкин аны беркем дә тыңламады һәм аңламады. Шуңа күрә саескан тагын да ныграк ачуланды һәм пулемёт кебек чатылдарга тотынды.
Марат Кәбиров тәрҗемәсе