Фёдор Абрамов. «Атлар ни өчен елый?»

«Атлар ни өчен елый?» — 12-13 яшьлек балалар өчен хикәя. Фёдор Абрамовның йорт хайваннарына карата кеше мөнәсәбәте турында тетрәндергеч әсәре. Төп герой колхоз биясе Рыжуха белән сөйләшә, ә ул аңардан: чыннан да кешеләр атлар турында кайгырткан, аларга яхшы мөнәсәбәттә булган заманнар бар идеме, дип сорый. Бу сорау хикәяләүчене ачы уйларга сала.
Элек крестьян тормышында атка аеруча ихтирамлы мөнәсәбәт булган, чөнки гаиләнең иминлеге турыдан-туры атка бәйле. Атны тугры дус, ярдәмче һәм туендыручы дип санаганнар. Революция һәм техниканың үсеше эш атларын искелек калдыгына әйләндергән. Ләкин моны Рыжуха атка ничек аңлатырга? Герой җаваптан кача һәм үзенең кылган гамәленнән ояла.
***
Авыл сыртларыннан болынга төшкән саен, мин ерактагы балачагыма — хуш исле үләннәр, энә караклар һәм күбәләкләр дөньясына, әлбәттә, һәрберсе үз казыгына бәйләп куелган атлар дөньясына — кабат-кабат кайткандай була идем.
Мин еш кына үзем белән ипи алып, атларны сыйлый идем. Ипи булмаган чакта да алар янына туктап, аркаларын, муеннарын дусларча сөя, ягымлы сүзләр белән юата, җылы бәрхет иреннәреннән сыйпап куя идем. Аннары учымда озак, хәтта көне буе, берни белән дә чагыштыргысыз ат исен тоеп йөри идем.
Бу атлар миндә иң катлаулы, иң төрле хисләр уята иде.
Алар минем крестьян йөрәгемне дулкынландыра, шатландыра, сирәк-саяк булып үскән өянке куаклары һәм калкулыклары булган буш болынга үзләренең аерым — атларга гына хас — матурлыгын өсти иде. Мин бу игелекле һәм акыллы хайваннарга минутлар гына түгел, сәгатьләр буе карап тора, аларның бертөслерәк кимерүен тыңлый идем. Бу тавышны кайчак канәгатьсез фырылдау яки кыска гына пошкыру бүлә: тузанлы яисә ашарга яраксыз үлән эләккән була.
Ләкин күпчелек очракта атлар миндә кызгану, хәтта аңлатып булмый торган гаеп хисе уята иде.
Көтүче Миколка, гел исерек йөргәнгә, кайчак алар янына көне-төне килми иде. Казык тирәсендә үлән генә түгел, хәтта туфракның өске катламы да кимерелеп, кара туфракка кадәр тапталып бетә иде. Атлар гел тилмерә, сусызлыктан үлә язалар. Кичләрен, җилсез чакта, өсләрендә соры болыт кебек черки һәм кигәвен өере бөтерелә.
Гомумән, нәрсә сөйләп торырга — мескеннәрнең тормышы җиңел түгел инде. Шуңа күрә мин булдыра алганча аларның хәлен җиңеләйтергә, тормышларын аз гына булса да ямьләндерергә тырыштым. Мин генә түгел. Болынга чыккан сирәк кенә карчык яки хатын-кыз да алар яныннан битараф кына үтеп китә алмый иде.
Бу юлы мин атлар янына атлап түгел, йөгереп бара идем. Чөнки бүген алар арасында кемне күрдем соң? Үземнең яраткан Кларамны — яки үзем гадәттәгечә, элекке заманча, Рыжуха дип йөрткән биямне.
Ул чакларда әле Гром, Идея, Җиңү, Ударник, Йолдыз кебек исемнәр юк иде. Карькалар һәм Карюхалар, Воронкалар һәм Воронухалар, Турылар һәм Турыкайлар — гадәти атларның гадәти исемнәре бар иде.
Рыжуха да башка бияләр һәм юртаклар кебек үк гәүдәле, шул ук нәселдән иде. Ул «мезенка» дип аталган токымнан: зур түгел, әллә ни күркәм дә түгел, әмма бик чыдам, талымсыз, Төньякның авыр шартларына яхшы яраклашкан атлардан.
Рыжухага да башка иптәшләреннән ким эләкмәде. Дүрт-биш яшендә үк аның аркасы ияр астында кырылган иде, корсагы сизелерлек салынып төшкән, хәтта бот араларындагы тамырлары да шешенә башлаган иде.
Шулай да Рыжуха үз туганнары арасыннан аерылып тора иде.
Кайбер атларга карап тору да мөмкин түгел. Таралган, каралмаган, коелып бетмәгән йоннары тукымаланып беткән, күзләреннән эрен аккан, карашларында өнсез буйсыну һәм язмышка бирелү чагыла. Бөтен гәүдәләре салынган, бөкрәйгән.
Ә Рыжуха — юк. Рыжуха чиста бия иде. Өстәвенә, ул үзенең шат күңелле, бирешми торган холкын, яшьлек кирелеген саклап калган.
Гадәттә ул мине авыл сыртларыннан төшеп килүемне күрү белән бөтен гәүдәсен җыеп, кылдай тартылып баса, чыңлаулы итеп тавыш бирә. Кайчакта, бау мөмкинлек биргән кадәр, казык тирәли киң итеп әйләнеп чыга. Мин моны аның «шатлыклы сәламләү түгәрәге» дип атый идем.
Бүген Рыжуха мине шәйләүгә бернинди дә шатлык билгесе күрсәтмәде. Ул казык янында катып калгандай, хәрәкәтсез басып тора иде. Атлар гына шулай басып тора ала. Ул башка бияләрдән һәм атлардан берни белән дә аерылмый иде.
«Аңа ни булган? — дип борчылып уйладым мин. — Авырыймы? Бу арада мине оныттымы?» (Рыжуха ике атна буена ерактагы печәнлектә булган иде.)
Мин юлда ук икмәк буханкасыннан зур гына кисәк сындыра башладым. Безнең дуслык нәкъ менә шул сыйлаудан башланган иде. Ләкин бия мине тагын да аптырашта калдырды: башын читкә борды.
— Рыжуха, Рыжуха… Бу бит мин… Мин…
Мин аның соры төкләр кергән куе ялыннан тоттым. Өч атна элек шул чәчен үзем кискән идем — күзләрен каплап бетерә иде. Башын үземә таба тарттым.
Шунда мин нәрсә күрдем? Күз яшьләре.
Зур, яхшы гына фасоль кадәрле күз яшьләре.
— Рыжуха, Рыжуха, сиңа ни булды?
Рыжуха дәшми генә елавын дәвам итте.
— Ярар, ярар, синең кайгың бар, бәла килгән. Ләкин нәрсә булганын әйтә аласыңмы?
— Безнең монда бер бәхәс булды…
— Кемнәр арасында?
— Безнең, атлар арасында.
— Сезнең бәхәс булдымы? — дип гаҗәпләндем мин. — Нәрсә турында?
— Ат тормышы турында. Мин аларга элек атларны кызганганнарын, алар турында барыннан да бигрәк кайгыртканнарын әйттем. Ә алар миннән көлде, мине мыскыл итә башлады…
Шунда Рыжуха яңадан елап җибәрде.
Мин аны көчкә тынычландырдым. Ахыр чиктә ул миңа менә нәрсә сөйләде.
Ул әле генә кайтып килгән ерак печәнлектә бер карт бия белән танышкан. Алар икесе бергә атлы чапкычта эшләгәннәр. Эш тәмам көчтән яздырган, каторгадагы хезмәт кебек авыр булган чакларда карт бия Рыжуханы үзенең җырлары белән рухландыра торган булган.
— Мин гомеремдә андый нәрсә ишеткәнем юк иде, — дип сөйләде Рыжуха. — Шул җырлардан мин элек безне, атларны, «туендыручылар» дип атаганнарын, иркәләп-сөеп торганнарын, тасмалар белән бизәгәннәрен белдем.
Бу җырларны тыңлаганда мин эсселекне дә, кигәвеннәрне дә, безне гел каеш белән сугып торган усал ирне дә оныта идем. Авыр чапкычны сөйрәү дә, ант итим, җиңелрәк була иде.
Мин Забаваның — карт биянең исеме шулай иде — мине юатыр өчен генә җырламыймы икәнен сорадым. Бәлки, ул атларның кайгысыз тормышы турында бу матур җырларны үзе уйлап чыгаргандыр?
Ләкин ул миңа барысы да чын дөреслек икәнен әйтте. Бу җырларны аңа әнисе әле ул имчәктә вакытта җырлаган булган. Ә әнисе аларны үз әнисеннән ишеткән. Шулай итеп, атларның бәхетле заманнары турындагы җырлар аларның нәселендә буыннан-буынга тапшырылып килгән.
— Менә бүген иртән безне болынга алып чыкканнан соң, — дип тәмамлады сүзен Рыжуха, — мин карт бия җырларын иптәшләремә җырлый башладым. Ә алар барысы бергә кычкырды: «Барысы да ялган! Әкият! Тукта! Безнең җаныбызны болай да әрнетмә. Болай да күңел тегеләйрәк».
Рыжуха өмет һәм ялвару белән миңа күтәрелеп карады. Аның әле дә яшь белән чыланган зур, моңсу күзләренең куе шәмәхә тирәнлегендә мин кинәт үземне — кечкенә, бик кечкенә кешене — күрдем.
— Сез миңа әйтегез… Сез кеше, сез барысын да беләсез, сез гомер буе безгә боеручылардан… Әйтегез әле, безгә, атларга, яхшы яшәгән заманнар булдымы? Карт бия миңа ялганламадымы? Алдамадымы?
Мин Рыжуханың туры, сораулы карашына түзә алмадым. Күзләремне читкә алдым. Шунда миңа болынның бөтен ягыннан, һәр тарафтан, зур һәм кызыксынучан ат күзләре текәлгәндәй тоелды.
Рыжуханың соравы башка атларны да борчый идеме әллә? Ничек кенә булмасын, болында һәрвакыт ишетелә торган гадәти кимерү тавышы юк иде.
Минем өчен бу тавышсыз җәза тау итәгендәге яшел болында күпме дәвам иткәнен белмим: бер минутмы, ун минутмы, әллә бер сәгатьме. Әмма баштанаяк тирләп чыктым.
Карт бия барысын да дөрес сөйләгән иде. Берни дә уйлап чыгармаган. Әйе, атларның бәхетле заманнары булган. Һәм ул заманнар әле күптән түгел генә булган — минем хәтеремдә.
Ул чакларда кешеләр ат белән сулый, ат белән яши иде. Атка иң тәмле ризык кисәген, хәтта соңгы телем икмәкне дә ашаталар иде:
«Без ничек тә түзәрбез, без ач карын белән дә иртәгәгә кадәр чыдарбыз. Без моңа күнеккән».
Кичләрен көн буе эшләп арып-талып кайткан ат үз абзарына кергәндә нәрсә генә булмый иде! Бөтен гаилә — олысы-кечесе — аны каршы алырга йөгереп чыга. Ат күпме назлы, күпме рәхмәтле сүзләр ишетә иде. Аны нинди мәхәббәт белән дилбегәдән ычкындыралар, су эчәргә алып баралар, кыргыч белән чистарталар иде!
Төн эчендә хуҗалар үзләренең хәзинәләрен барып карар өчен ничә тапкыр уяна иде!
Әйе, хәзинә. Крестьян тормышының төп терәге һәм өмет баганасы. Чөнки атсыз — беркая да барып булмый: басуга да чыгып булмый, урманга да китеп булмый. Чынлап күңел ачып та булмый.
Мин бу дөньяда ярты гасыр яшәдем, могҗизаларны күп күрдем — үзебезнекен дә, чит илнекен дә. Әмма Масленица вакытындагы русча атлы уеннар белән чагыштырырлык нәрсә юк.
Барысы да әкияттәге кебек үзгәрә иде. Ирләр һәм егетләр үзгәрә: җиңел, бизәкле, тимер табанлы чаналарда шайтан кебек бөгелеп утыралар. Атлар да үзгәрә.
— Әйдәгез, күңел ачучылар, әйдәгез, кадерлеләр! Егетләр йөрәген шатландырыгыз! Урам буйлап буран-ут туздырыгыз!
Атлар туздыра иде.
Кышкы һавада бизәкле дугалар салават күпере кебек уйный, бакырдан ясалган, ялтырап чистартылган сбруйлардан июль эсселеге бөркелә, ә кыңгыраулар, кыңгыраулар — рус җанының иң зур сөенече иде.
Крестьян малаеның беренче уенчыгы — агач ат. Ат туган йортның түбәсеннән балага карап тора. Әнисе аңа батыр ат, Сивка-Бурка турында җырлый һәм әкиятләр сөйли. Үсеп җиткәч, ул сөйгән кызына бүләк итеп ясаган орчыгын ат белән бизи. Атка табына.
Мин үз авылымда бер генә тәрәзә төбендә дә Егорий Победоносец иконасы булмаганын хәтерләмим. Һәр болдыр диярлек сине ат дагасы белән — күптән көтелгән крестьян бәхете билгесе белән — каршы ала иде.
Барысы да — ат. Бөтенесе аттан башлана: крестьян тормышы, туганнан алып үлгәнгә кадәр…
Ат, бия аркасында колхоз төзелгән беренче елларда бөтен төп дәртләрнең кайнап чыгуына гаҗәпләнәсе дә юк.
Ат абзары янында иртәдән кичкә кадәр халык җыела, җыелышлар үткәрә, үзара мөнәсәбәтләрен ачыклый иде.
Воронканың ялындагы йонны кыргансың, Гнедуханы вакытында сугармагансың, артык зур йөк төягәнсең, Салыйны артык тиз кугансың — менә сиңа кычкырыш, менә сиңа йодрык белән борынга сугу.
Әй, аттан гомер буе туенган хуҗалар, ирләр турында нәрсә сөйләп торырга инде!
Мин, «читтә калган кисәк», университет студенты, сугышка кадәр үк үз Карьком яныннан тыныч кына узып китә алмый идем. Ул кайчандыр иртә ятим калган күп балалы гаиләбезнең бөтен тормышын кояш кебек яктырта иде.
Хәтта сугыш та, хәтта сугыш та минем туган атым турындагы хәтирәне күңелемнән җуя алмады.
1947 елда авылга кайтканымны хәтерлим. Ачлык, җимереклек, бушлык. Һәр йорт сугыштан кайтмаганнар өчен елый иде.
Ләкин беренче атны күрүгә, минем исемә Карько төште.
— Сезнең Карько юк инде, — дип җавап бирде миңа карт ат караучы. — Урман фронтында җанын Ходайга тапшырды. Син ничек уйлыйсың, бу сугышта кешеләр генә сугыштымы? Юк, атлар да Җиңүне якынайтты, әле ничек кенә!
Карько, соңрак белүемчә, үзенең гомер юлын Җиңү көнендә тәмамлаган.
Мондый көнне ничек тә билгеләп үтәргә, бәйрәм итәргә кирәк булган. Ничек? Нәрсә белән?
Шунда иң карт һәм эштән чыккан атны корбан итәргә булдылар.
Кыскасы, Карько чираттагы бүрәнәләр төягән йөк белән урманнан сөйрәлеп кайтканда, өстенә өемнән авыр бүрәнәләр аударып төшергәннәр…
Һәрберебездә Пушкинның пәйгамбәрлек итүче Олегы яши, күрәсең. Өч ел элек, кайчандыр сугыш елларында урман кисү барган Росохаларда булырга туры килгәч, мин үз атымның сөякләрен эзләп карадым.
Урман кисү пункты күптән юк иде инде. Кайчандыр картлар һәм малайлар көчкә-көчкә генә корган иске бараклар таралып төшкән, кычытканнар арасында күмелеп беткән.
Ә агач йомычкасы һәм кабыгы белән мул итеп ашланган җирдә, бүрәнә ташыган урын тирәсендә, куе алсу иван-чәй үскән иде.
Мин шул куаклыклар янында озак йөрдем, хәтта ике-өч урында алар арасыннан сукмак салдым. Ләкин бернинди сөяк тә тапмадым…
…Рыжуха элеккечә үк миңа өмет һәм ялвару белән карап тора иде. Башка атлар да карый иде.
Миңа болынның, тау итәгенең бөтен киңлеге ат күзләреннән генә тора кебек тоелды. Барысы да — бәйдәге исән атлар да, күптән инде юк булганнары да, бөтен атлар патшалыгы — тере һәм үлгән атлар дөньясы — хәзер миңа сорау бирә иде.
Ә мин кинәт үземне бернәрсәдән дә курыкмый торган, күңелле кеше итеп күрсәтергә тырыштым да кычкырып җибәрдем:
— Я, җитәр инде моңсуланырга! Башыгызны юк-бар белән тутырмагыз. Әйдәгез, яхшырак ипине кимерик, кимерергә мөмкин чакта.
Аннары Рыжуханың күзләренә карамаска тырышып, аның сузылган башы алдына алдан әзерләп куйган икмәк кисәген тиз генә болынга ыргыттым. Башка атларга да икмәк өләштем һәм шул ук җиңел, шаярулы рәвештә кулымны театраль рәвештә өскә күтәрдем:
— Ярар! Бу эшне берәр шешәсез барыбер аңлый алмабыз…
Аннары модалы джинсы кесәләренә кулларымны тирән тыгып, тиз һәм иркен адымнар белән елгага таба киттем.
Мин бу мескеннәргә нәрсә җавап бирә ала идем соң?
Карт биянең берни дә уйлап чыгармаганын, атларның чыннан да бәхетле заманнары булганын әйтимме?
Мин кипкән күлне аркылы чыктым да, колхозга кадәрге заманнардан сакланып калган борынгы җир бүлү сызыгына килеп чыктым. Ул мине һәрвакыт үзенең котырып үскән төрле үләннәре белән сөендерә иде.
Ләкин хәзер мин берни дә күрмәдем.
Бөтен барлыгым, бөтен ишетү сәләтем артта — атлар ягына борылган иде. Мин һәр нервы белән аларның икмәкне кимерә башлавын, гадәти ат кимерүе һәм болын үләнен чәйнәү тавышын көттем.
Анда бернинди дә тавыш ишетелмәде.
Шунда мин кинәт үземнең төзәтеп булмаслык, куркыныч нәрсә эшләгәнемне аңлый башладым. Мин Рыжуханы, шушы бәхетсез, эштән чыккан мескен атларны алдаганмын.
Һәм минем белән Рыжуха арасында моңа кадәр булган ихласлык һәм ышанычның бүтән беркайчан да булмаячагын аңладым.
Авыр, атларныкы кебек авыр сагыш минем өстемә төште, мине җиргә таба бөгеп салды.
Тиздән мин үземә дә сәер, мәгънәсез, үз гомерен яшәгән бер җан иясе булып тоела башладым.
Шул ук ат нәселеннән булган җан иясе булып…

Марат Кәбиров тәрҗемәсе