Николай Носов. «Телефон»

«Телефон» — 8-9 яшьлек балалар өчен хикәя. Николай Носовның ике дусның кызыксынуы һәм шуклыгы турында мавыктыргыч әсәре. Хикәяләүче белән Мишка уенчык телефон сатып алу өчен озак вакыт акча җыялар: туңдырма ашамыйлар, кинога йөрмиләр.
Ниһаять, алар телефон алалар. Малайлар шатланып сөйләшә, җырлый, төрле тавышлар чыгарып уйный башлыйлар, хәтта телефон трубкасын эткә дә бирәләр.
Ләкин Мишка телефонны сүтеп карарга уйлый. Телефон белән нәрсә була? Һәм аның дустын нинди көтелмәгән табыш гаҗәпләндерә?
8-9 яшьлек балалар өчен язылган бу хикәя әйберләрне кадерләргә, аларга сакчыл карарга өйрәтә. Кызыксыну һәм уйламыйча эш итү кыйммәтле әйберне төзәтеп булмаслык итеп бозарга мөмкин.

***
Бер көнне без Мишка белән уенчыклар кибетендә булдык һәм гаҗәеп уенчык күрдек — телефон. Зур агач тартма эчендә ике телефон аппараты, сөйләшү һәм тыңлау өчен ике трубка һәм тулы бер чыбык төргәге ята иде. Сатучы апа безгә болай аңлатты: әгәр бер телефонны бер фатирга, икенчесен күршеләргә урнаштырып, ике аппаратны чыбык белән тоташтырсаң, рәхәтләнеп сөйләшергә мөмкин.
— Безгә дә шундый телефон алырга иде! Без бит күршеләр, — диде Мишка. — Бик яхшы әйбер! Бу ватып ташлый торган гади уенчык түгел. Файдалы әйбер!
— Әйе, — дидем мин. — Бик файдалы әйбер! Сөйләшәсең килсә, трубканы аласың да сөйләшәсең, беркая да йөрергә кирәкми.
— Уңайлы! — дип шатланды Мишка. — Өйдә утырасың да сөйләшәсең. Искиткеч!
Без Мишка белән телефон алыр өчен акча җыя башларга булдык. Ике атна буе туңдырма ашамадык, кинога йөрмәдек — бөтен акчаны җыеп бардык. Ниһаять, кирәкле сумманы тупладык һәм телефон сатып алдык. Без тартманы күтәреп өйгә йөгереп кайттык. Бер телефонны минем фатирга, икенчесен Мишкаларга урнаштырдык. Минем телефоннан форточка аша аска, Мишканың телефонына кадәр чыбык суздык.
— Ярый, сөйләшеп карыйк, — диде Мишка. — Өскә йөгер дә тыңла.
Мин өемә йөгереп кердем, трубканы алдым. Шунда трубкадан Мишканың тавышы яңгырады:
— Алло! Алло!
Мин дә кычкырдым:
— Алло!
— Берәр нәрсә ишетелә­ме? — дип кычкырды Мишка.
— Ишетелә. Ә син ишетәсеңме?
— Ишетәм. Вәт, шәп!
— Сиңа яхшы ишетеләме?
— Яхшы. Ә сиңа?
— Миңа да яхшы! Ха-ха-ха! Минем көлгәнем ишетеләме?
— Ишетелә. Ха-ха-ха! Ә сиңа ишетеләме?
— Ишетелә. Тыңла, хәзер мин сиңа киләм.
Мишка яныма йөгереп килде, һәм без шатлыктан бер-беребезне кочаклый башладык.
— Телефон сатып алганыбыз бик яхшы булган, шулай бит? — диде Мишка.
— Әлбәттә, — дидем мин, — бик яхшы булган.
— Тыңла, хәзер мин кире китәм дә сиңа шалтыратам.
Ул өенә йөгерде һәм яңадан шалтыратты. Мин трубканы алдым:
— Алло!
— Алло!
— Ишетеләме?
— Ишетелә.
— Яхшымы?
— Яхшы.
— Миңа да яхшы. Әйдә, сөйләшик.
— Әйдә, — дидем мин. — Ә нәрсә турында сөйләшергә?
— Нәрсә турындамы? Нәрсә булса да…
— Телефон сатып алганыбыз яхшы булган, шулай бит?
— Дөрес.
— Әгәр сатып алмаган булсак, начар булыр иде. Дөресме?
— Дөрес.
— Ну?
— Нәрсә «ну»?
— Нигә сөйләшмисең?
— Ә син нигә сөйләшмисең?
— Мин нәрсә турында сөйләшергә икәнен белмим, — диде Мишка. — Сөйләшергә кирәк чакта бернәрсә дә искә төшми. Ә сөйләшергә кирәкмәгән вакытта сөйләшәсең дә сөйләшәсең…
Мин:
— Болай итик: уйлап карыйк, ә нәрсә турында сөйләшергә икәнен тапкач, шалтыратырбыз, — дидем.
— Ярый.
Мин трубканы элдем дә дәресләремне әзерләргә утырдым. Кинәт телефон шалтырады. Мин трубканы алдым.
— Уйлап таптыңмы? — дип сорады Мишка.
— Юк әле.
— Мин дә тапмадым.
— Алайса, нигә шалтыраттың?
— Син уйлап таптың дип уйладым.
— Мин тапсам, үзем шалтыратыр идем.
— Ә мин синең уйлап таба алмаячагыңны уйладым.
— Син мине нәрсәгә саныйсың? Ишәк дип уйлыйсыңмы?
— Юк, син нинди ишәк буласың ди инде! Мин син ишәк дип әйтмим!
— Ә нәрсә әйтәсең?
— Бернәрсә дә әйтмим. Син ишәк түгел, дим.
— Ярый, ишәк турында сөйләүне туктат инде! Әйдә, дәресләр әзерлик.
— Әйдә.
Мин трубканы элдем дә дәресләремне эшләргә утырдым. Бераздан Мишка яңадан шалтыратты:
— Тыңла, хәзер мин телефон аша җырлыйм һәм рояльдә уйныйм.
— Ярый, җырла, — дидем мин.
Трубкадан башта ниндидер шытырдау ишетелде, аннары музыка тавышы яңгырады. Кинәт Мишка үз тавышы белән түгел, ә башка тавыш белән җырлый башлады:
— Кая, кая югалдыгыз,
Яшьлегемнең алтын көннәре-е-е?
«Мишка каян шулай җырларга өйрәнде икән?» — дип уйладым мин.
Шулчак Мишка үзе яныма килеп керде. Аның авызы колагына кадәр ерылган иде.
— Син мин җырлыйм дип уйладыңмы? Бу — телефон аша патефон җырлый! Трубканы бир әле, тыңлап карыйм.
Мин аңа трубканы бирдем. Ул тыңлады-тыңлады да кинәт трубканы ташлап, аска йөгереп китте. Мин трубканы алдым. Аннан:
— Пыш-ш-ш! Пыш-ш-ш! Др-р-р! Др-р-р! — дигән тавышлар ишетелде.
Күрәсең, пластинка беткән иде. Мин яңадан дәресләремне әзерләргә утырдым. Тагын телефон шалтырады. Мин трубканы алдым:
— Алло!
Ә трубкадан:
— Һау! Һау! Һау! — дигән эт тавышы ишетелде.
— Син нишләп эт кебек өрәсең? — дидем мин.
— Бу мин түгел. Бу синең белән Дружок сөйләшә. Аның трубканы тешләре белән кимергәнен ишетәсеңме?
— Ишетәм.
— Мин трубканы аның борынына төртәм, ул аны тешләре белән кимерә.
— Трубканы бозма инде.
— Берни түгел, ул тимер бит…
— Әй! Кит моннан! Кешеләрне тешләргә ярамаганын күрсәтермен! Мә сиңа! Һау! Һау! Һау!
— Кимерә, аңлыйсыңмы?
— Аңлыйм, — дидем мин.
Мин яңадан дәресләремә утырдым. Бер минуттан телефон тагын шалтырады. Трубканы алсам, аннан ниндидер гөжләү ишетелә:
— Гөж-ж-ж-ж!
— Алло! — дип кычкырдым мин.
— Гөж-ж-ж! Гөж-ж-ж!
— Анда нәрсә гөжли? — дип сорадым мин.
— Чебен.
— Нинди чебен?
— Гади чебен. Мин аны трубка янында тотам, ә ул канатларын кагып гөжли.
Бөтен кич буе без Мишка белән бер-беребезгә шалтыратып, төрле шаярулар уйлап чыгардык: җырладык, кычкырдык, үкердек, мөңгердәдек, хәтта пышылдаштык та — барысы да ишетелде.
Мин дәресләремне соң гына тәмамладым һәм: «Йокларга ятар алдыннан Мишкага тагын бер тапкыр шалтыратыйм», — дип уйладым. Шалтыраттым, ләкин ул җавап бирмәде. «Нәрсә булды икән? Телефон ватылдымы?» — дип уйладым мин. Тагын бер тапкыр шалтыраттым — тагын җавап юк. «Барып белергә кирәк», — дип уйладым. Мин Мишкаларга йөгереп кердем.
Әй, Ходаем! Ул телефонны өстәлгә куеп, сүтеп ята иде. Батареясын аппараттан чыгарган, звоногын сүткән һәм хәзер трубканы да борып ача башлаган.
— Тукта! — дидем мин. — Телефонны нигә сүтәсең?
— Мин аны ватмыйм. Аның ничек эшләнгәнен карарга телим. Сүтеп карыйм да яңадан җыям.
— Аны яңадан җыя алырсыңмы соң? Моның өчен аңларга кирәк.
— Мин аңлыйм. Монда нәрсә бар аңламаслык?
Ул трубканы сүтте, аннан ниндидер тимер кисәкләрен алды һәм эчендәге түгәрәк пластинаны куптара башлады. Пластина төшеп китте һәм трубкадан кара порошок коелды. Мишка куркып китте һәм порошокны яңадан трубкага җыя башлады.
— Менә күрдеңме, нәрсә эшләдең! — дидем мин.
— Берни дә түгел. Хәзер барысын да элеккечә җыям, — диде ул.
Ул озак маташты. Винтлар бик кечкенә, аларны борып кертү авыр иде. Ниһаять, трубканы җыйды, ләкин бер тимер кисәге һәм ике артык винт аның кулында калды.
— Бу тимер кисәге каян чыкты? — дип сорадым мин.
— Ай, мин нинди тиле икән! — диде Мишка. — Аны эченә беркетергә онытканмын. Трубканы яңадан сүтәргә туры киләчәк.
— Ярый, мин өемә кайтам. Эшең беткәч, миңа шалтыратырсың, — дидем мин.
Өйгә кайттым һәм көтә башладым. Көттем-көттем, ләкин бернинди шалтырату да булмады. Мин йокларга яттым. Иртән телефон шалтыраганга сикереп тордым. Киенергә дә өлгермичә, трубканы алдым һәм:
— Тыңлыйм! — дип кычкырдым.
Ә трубкадан:
— Син нигә дуңгыз кебек кычкырасың? — дигән тавыш ишетелде.
— Ничек инде дуңгыз кебек? Мин кычкырмыйм, — дидем мин.
— Дуңгыз кебек кычкыруыңны туктат! Кеше кебек сөйләш! — дип кычкырды Мишка.
— Мин кеше кебек сөйләшәм. Нигә дуңгыз кебек кычкырырга тиешмен?
— Мине алдама! Син бүлмәгә дуңгыз баласы алып кергәнсеңдер дип уйлыйм.
— Әйттем бит сиңа, монда бернинди дә дуңгыз юк! — дип ачуландым мин.
Мишка тынып калды. Бер минуттан ул яныма килде:
— Син телефоннан нигә дуңгыз кебек кычкырдың? — дип сорады.
— Мин кычкырмадым.
— Мин ишеттем.
— Минем нигә кычкырасым килсен?
— Белмим, — диде ул. — Ләкин минем трубкада гел «гыр-гыр» дигән тавыш ишетелә. Ышанмасаң, барып үзең тыңла.
Мин аның янына барып, телефоннан шалтыраттым:
— Алло!
Башта берни дә ишетелмәде. Аннары акрын гына:
— Гыр-р! Гыр-р! Гыр-р! — дигән тавыш яңгырады.
— Кычкыра, — дидем мин.
Трубкадан тагын:
— Гыр-р! Гыр-р! Гыр-р! — дигән тавыш килде.
— Кычкыра! — дип кычкырдым мин.
Ә трубкадан тагын:
— Гыр-р! Гыр-р! Гыр-р! Гыр-р! — дип җавап бирделәр.
Шунда мин нәрсә булганын аңладым да Мишкага йөгердем.
— Кичә син, — дидем мин, — телефоныңны бозгансың!
— Ни өчен?
— Син аны сүттең, шуңа күрә трубкада нәрсәнедер дөрес җыймагансың.
— Күрәсең, берәр нәрсәне дөрес куймаганмын. Төзәтергә кирәк, — диде Мишка.
— Ничек төзәтәсең инде?
— Синең телефоныңның ничек җыелганын карыйм да, үземнекен дә шулай җыям.
— Мин үз телефонымны сүттермим!
— Курыкма. Мин сак эшләрмен. Төзәтергә кирәк бит!
Ул минем телефонны да сүтеп карады. Озак маташты һәм, ниһаять, аны шулай төзәтте, телефоннан берни дә ишетелми башлады. Хәтта дуңгыз кебек гырылдау да туктады.
— Хәзер нишләргә? — дип сорадым мин.
— Беләсеңме, әйдә, кибеткә барыйк. Бәлки, анда төзәтеп бирерләр, — диде Мишка.
Без уенчыклар кибетенә бардык, ләкин анда телефоннарны төзәтмиләр икән. Алар хәтта телефонны кайда төзәтергә мөмкин икәнен дә белмәделәр. Без көне буе күңелсезләнеп йөрдек. Кинәт Мишка:
— Без нинди ахмаклар икән! Без бит телеграф аша сөйләшә алабыз! — диде.
— Ничек итеп телеграф аша?
— Бик гади. Нокта һәм сызык. Телефонның шалтыратуы эшли бит! Кыска шалтырату — нокта, ә озын шалтырату — сызык. Морзе әлифбасын өйрәнербез дә сөйләшербез!
Без Морзе әлифбасын таптык һәм өйрәнә башладык. «А» — нокта, сызык; «Б» — сызык һәм өч нокта; «В» — нокта һәм ике сызык… Без бөтен әлифбаны өйрәндек һәм бер-беребез белән сөйләшә башладык. Башта бик акрын килеп чыкты. Аннары без чын телеграфчылар кебек өйрәндек:
— Трень-трень-трень! — һәм барысы да аңлашыла иде.
Бу хәтта гади телефоннан да кызыграк булып чыкты. Ләкин бу озак дәвам итмәде. Бер көнне иртән Мишкага шалтыраттым, ул җавап бирмәде. «Йоклыйдыр әле», — дип уйладым мин. Бераздан тагын шалтыраттым — тагын җавап юк. Мин аның өенә барып, ишеген шакыдым. Мишка ишекне ачты да:
— Нигә ишекне барабан кебек шакыйсың? Ишектәге төймәгә карамыйсыңмы? — диде.
— Бу нәрсә? — дип сорадым мин.
— Төймә.
— Нинди төймә?
— Электр төймәсе. Бездә хәзер электр звоногы бар, шуңа шалтырат.
— Аны кайдан алдың?
— Үзем ясадым.
— Нәрсәдән?
— Телефоннан.
— Ничек итеп телефоннан?
— Бик гади. Телефондагы звонокны, төймәне һәм батареяны алып чыктым. Элек уенчык иде, хәзер файдалы әйбер булды!
— Телефонны сүтәргә синең нинди хакың бар? — дидем мин.
— Нинди хакым булсын? Мин үз телефонымны сүттем. Синекенә тимәдем бит.
— Телефон икебезнеке иде! Син аны ватачагыңны белгән булсам, мин дә синең белән сатып алмас идем. Сөйләшергә кеше булмагач, миңа телефон нигә кирәк?
— Ә нигә безгә сөйләшергә? Ерак түгел генә яшибез бит, болай да килеп сөйләшеп була.
— Моннан соң мин синең белән сөйләшергә дә теләмим!
Мин бик ачуландым һәм өч көн буе аның белән сөйләшмәдем. Тик күңелсезлектән мин дә үз телефонымны сүтеп, аннан электр звоногы ясадым. Ләкин Мишка кебек түгел. Мин барысын да бик пөхтә итеп урнаштырдым. Батареяны ишек янына киштәгә куйдым, аннан чыбыкларны стена буйлап электр звоногына һәм төймәгә суздым. Төймәне ишеккә винтлар белән яхшылап беркеттем. Ул Мишканыкы кебек бер кадакка эленеп кенә тормый иде. Хәтта әти белән әни дә мине өйдә шундый файдалы әйбер ясаганым өчен мактадылар.
Мин Мишкага үземдә дә электр звоногы барлыкка килгәнен сөйләргә бардым. Ишеге янына килеп, звонокка бастым. Бастым-бастым, ләкин беркем дә ишек ачмады. «Бәлки, звонок ватылгандыр?» — дип уйладым мин. Мин ишекне шакый башладым. Мишка ишекне ачты.
Мин сорадым:
— Звонок нигә эшләми?
— Эшләми.
— Ни өчен?
— Мин батареяны сүттем.
— Нигә?
— Батареяның нәрсәдән ясалганын карарга теләдем.
— Ә хәзер син телефонсыз да, звоноксыз да калдыңмы?
— Берни түгел, — дип көрсенде ул. — Ничек тә булса яшәрмен.
Мин өемә кайттым да уйга калдым: «Мишка нигә шулай эш итә икән? Ни өчен ул бар нәрсәне дә вата?» Аны хәтта кызганып та куйдым. Кичен йокларга яттым, ләкин озак вакыт йоклый алмадым. Телефоныбыз булган чакны һәм аннан электр звоногы ясаганыбызны искә төшердем. Аннары батареяда электрның ничек барлыкка килүе һәм аның нәрсәдән ясалуы турында уйлый башладым. Барысы да күптән йоклый иде, ә мин һаман уйланып яттым. Ниһаять, тордым, лампа кабыздым, киштәдән батареяны алдым да аны сүтеп карадым. Батарея эчендә ниндидер сыеклык бар икән. Аның эчендә чүпрәккә төрелгән кара таяк тора. Мин электрның шул сыеклыктан барлыкка килүен аңладым.
Аннары яңадан яттым һәм тиз генә йоклап киттем.
Марат Кәбиров тәрҗемәсе