Шигырьне анализлау ничек үткәрелә?

Шигырьне укып чыгасың да: «Нәрсә турында соң бу?» — дип уйга каласың. Сүзләре аңлашыла кебек, ә шагыйрьнең ни әйтергә теләвен бер җөмләгә генә сыйдырып булмый. Кайчагында шигырьнең кәефен тоясың, әмма шул тойгыңны ничек аңлатырга белмисең.

Шигырьне анализлау шуңа ярдәм итә дә инде. Ул әсәрне өлешләргә бүлеп карау гына түгел, ә сүзләр, образлар һәм хисләр арасындагы бәйләнешне аңларга тырышу.

Монда һәрвакыт бер генә дөрес җавап була дип әйтеп булмый. Бер үк шигырьне төрле кеше төрлечә кабул итәргә мөмкин. Ләкин үз фикереңне әсәрдәге сүзләргә, образларга һәм аларның үзара бәйләнешенә таянып аңлату мөһим.

1. Шигырьне анализлау нәрсә ул?

Шигырьне анализлау — әсәрнең нәрсә турында сөйләвен, ничек төзелүен һәм укучыга ничек тәэсир итүен ачыклау.

Моның өчен шигырьне берничә тапкыр укып чыгарга кирәк:

  1. Башта тукталмыйча укыгыз. Нинди кәеф туды: шатлыкмы, сагышмы, борчылумы?
  2. Икенче кат укыганда игътибарны аерым сүзләргә, кабатлауларга, образларга юнәлтегез.
  3. Өченче тапкыр, мөмкин булса, кычкырып укыгыз. Ритмны, интонацияне, тыныш билгеләрен тоярга тырышыгыз.

Аңлашылмаган сүзләрне дә билгеләп куегыз. Аларның мәгънәсен сүзлектән ачыклау шигырьне яхшырак аңларга ярдәм итә.

2. Тарихи-мәдәни контекст

Шигырь буш урында тумый. Аның язылу чоры, җәмгыятьтәге вакыйгалар, авторның иҗади юлы әсәрне аңларга булыша ала.

Үзегезгә шундый сораулар биреп карагыз:

  • Шигырь кайчан язылган?
  • Ул чорда нинди тарихи яки мәдәни вакыйгалар булган?
  • Әсәр билгеле бер вакыйгага, кешегә яисә урынга багышланганмы?
  • Бу тема шагыйрьнең башка әсәрләрендә дә очрыймы?

Ләкин бер саклык кирәк: шигырьдәге һәр кичерешне авторның үз тормышы белән турыдан-туры бәйләргә ярамый. Шагыйрь әсәрдә уйлап чыгарылган образ исеменнән дә сөйли ала.

Шигырьдә сөйләүче яки хисләрен белдерүче образны лирик герой дип атыйлар. Ул кайбер яклары белән авторга якын булырга мөмкин, әмма һәрвакыт авторның үзе дип кабул ителми.

3. Тема һәм идея

Бу ике төшенчәне еш кына бутыйлар. Аларны сораулар ярдәмендә аерып карарга була.

Тема — шигырь нәрсә турында?

Мәсәлән, табигать, туган як, мәхәббәт, ялгызлык, вакыт яки дуслык турында.

Идея — әсәрдә нинди төп фикер, караш яки мәгънә ачыла?

Әйтик, шигырьнең темасы көз булырга мөмкин. Ә идеясе көзге күренешләр аша гомернең узуы, сагыну яки табигатьнең яңаруы турында уйлануга бәйле булыр.

Бер үк темага язылган шигырьләрдә идея төрле булырга мөмкин. Кемдер яңгырда моңсулык күрә, кемдер аннан соң килгән сафлыкка соклана.

Анализлаганда болай дип язарга була:

«Шигырьнең темасы — … . Әсәрдә … турында фикер алга чыга. Моны … образлары аша күрергә мөмкин».

4. Композиция: шигырь ничек төзелгән?

Композиция — әсәр өлешләренең урнашуы һәм үзара бәйләнеше.

Шигырьдә вакыйгалар башы, уртасы һәм ахыры белән бирелмәскә дә мөмкин. Шулай да анда фикернең яки кәефнең үсешен күзәтергә була.

Мәсәлән:

  • шигырь табигать күренешеннән башлана;
  • аннары лирик геройның кичерешенә күчә;
  • ахырда уйлану яки нәтиҗә белән тәмамлана.

Анализ ясаганда строфаларга, юллар санына, кабатлауларга һәм кәеф үзгәрешенә игътибар итегез. Башта сагышлы яңгыраган шигырь ахырда өмет белән тәмамланырга мөмкин. Яки киресенчә.

Әсәрнең төзелешен аңлатканда ритм һәм рифма турында да әйтергә була. Ритм шигырьнең яңгырашын тоярга ярдәм итә, ә юл азакларындагы аваздашлык рифма тудырырга мөмкин. Тик терминны атау белән генә чикләнмәгез: ул яңгырашның әсәр кәефенә ничек тәэсир итүен дә аңлатырга тырышыгыз.

5. Сурәтләү чаралары

Шагыйрь һәрвакыт фикерен турыдан-туры әйтеп бирми. Ул сүзләр ярдәмендә сурәт тудыра, ә укучы шул сурәт аша хисне тоя.

Эпитет

Эпитет — предметны яки күренешне образлы итеп сыйфатлаучы сүз.

Мәсәлән: моңсу көз, көмеш чишмә, сабыр җил.

Чагыштыру

Чагыштыруда бер предмет яки күренеш икенчесенә охшашлыгы аша тасвирлана.

Мәсәлән: күңел кош кебек талпына.

Метафора

Метафора — охшашлыкка нигезләнеп, сүзне күчерелмә мәгънәдә куллану.

Мәсәлән: өмет уты. Монда сүз чын ут турында түгел, ә өметнең кеше күңеленә көч бирүе турында бара.

Җанландыру

Җанландыру — җансыз предметка яки табигать күренешенә тере затка хас сыйфат бирү.

Мәсәлән: җил тәрәзәне шакый, иртә елмая.

Шигырьдә бу чараларны табу гына җитми. Аларның ни өчен кирәклеген дә аңлатыгыз. Әйтик, «иртә елмая» дигән сурәт яңа көнне җанлы, күңелле итеп күрсәтергә ярдәм итә дип әйтергә була.

6. Шәхси кабул итү

Анализда үз фикерегезгә дә урын булырга тиеш. Шигырь сездә нинди уйлар уятты? Кайсы юл истә калды? Ни өчен?

«Миңа шигырь ошады» дип кенә язу бераз азрак. Шул фикерне әсәргә таянып дәвам итегез:

«Миңа шигырьнең ахыры ошады, чөнки анда моңсу кәеф өмет белән алышына».

Башка укучы шул ук әсәрдә башка төсмер күрергә мөмкин. Бу — табигый хәл. Иң мөһиме, фикерегез шигырьдәге образлар һәм сүзләр белән бәйле булсын.

7. Кыскача анализ үрнәге

Түбәндәге дүртьюллык беркемнеке дә түгел, тикшерү өчен махсус эшләнгән тезмә генә. Мисал өчен ул ярый, тик сез мондый нәрсә яза күрмәгез:

Тәрәзәмә кояш нуры кунды,
Төнге күләгәләр читкә китте.
Күңелемдә яңа өмет туды,
Якты иртә ишек ачып керде.

Тема һәм идея

Шигырьнең темасы — яңа көннең тууы һәм кешенең эчке халәте.

Бер мөмкин булган аңлатма буенча, төп фикер шундый: якты иртә кешедә дә өмет уятырга мөмкин. Табигатьтәге үзгәреш күңелдәге үзгәреш белән янәшә бирелә.

Композиция

Беренче ике юлда тирә-юнь тасвирлана: кояш нуры күренә, төнге күләгәләр китә. Өченче юлда игътибар кешенең эчке дөньясына күчә — күңелдә өмет туа. Соңгы юл якты иртә образын көчәйтә.

Сурәтләү чаралары

«Кояш нуры кунды» һәм «иртә ишек ачып керде» дигән юлларда табигать күренешләре җанлы итеп сурәтләнә. Бу иртәне укучыга якынрак, кунак кебек итеп тоярга ярдәм итә.

Шәхси фикер

Бу дүртьюллыкта иртәне яңа башлангыч билгесе итеп кабул итәргә мөмкин. Башка укучы исә аны борчулы төннән соң килгән тынычлык дип аңлатыр. Ике карашны да шигырьдәге яктылык һәм өмет образлары белән бәйләп аңлатырга була.

Анализ өчен кыска схема

Шигырь турында язганда түбәндәге тәртиптән файдаланыгыз:

  1. Автор һәм әсәр: кем язган, кайчан һәм нинди шартларда иҗат ителгән?
  2. Тема: шигырь нәрсә турында?
  3. Идея: нинди төп фикер яки мәгънә ачыла?
  4. Лирик герой: кем сөйли, нинди хисләр кичерә?
  5. Композиция: фикер һәм кәеф ничек үзгәрә?
  6. Сурәтләү чаралары: нинди образлар кулланылган һәм алар нәрсәгә хезмәт итә?
  7. Яңгыраш: ритм, рифма һәм кабатлаулар нинди тәэсир тудыра?
  8. Шәхси фикер: әсәр сезгә ничек тәэсир итте һәм ни өчен?

Һәр шигырьгә бөтен пунктны бер үк күләмдә куллану мәҗбүри түгел. Бер әсәрдә образлар аеруча әһәмиятле булса, икенчесендә ритм яки фикернең үзгәреше алга чыгарга мөмкин.

Нәтиҗә

Шигырьне анализлау — әзер җавапны табу ярышы түгел. Ул әсәрне игътибар белән уку, сүзләр арасындагы бәйләнешне күрү һәм үз фикереңне дәлилләп әйтү күнекмәсен үстерә.

Бер шигырьне төрлечә аңларга мөмкин. Ләкин яхшы анализда һәр аңлатма әсәрнең үзенә таяна: шигырьдәге сүз, образ яки кәеф үзгәреше фикерегезгә нигез булып хезмәт итә.

(Барлыгы 3 карау, бүген - 3 кеше)

Сайт яңалыкларына язылыгыз!

Иң мөһим яңалыклар, яңа әсәрләр, төрле акцияләр белән иң алдан танышып бару өчен сайт яңалыкларына язылырга онытмагыз. Бергә булыйк, бергә күңеллерәк!

Фикереңне язып калдыр!

Охшаш язмалар

×